Μύθοι και αλήθειες για το «Γκοτζίλα Ελ Νίνιο»

Βρισκόμαστε, άραγε, ενώπιον ενός κλιματικού «Αρμαγεδδώνα», τον οποίο μάλιστα θα βιώσουμε τους αμέσως επόμενους μήνες; Εχει η ανθρωπότητα επιβάλει στην ίδια και τον πλανήτη στον οποίο ζει, τη… θανατική ποινή η οποία πρόκειται να εκτελεστεί άμεσα;

Υπάρχει χρόνος ακόμη για να αποφύγουμε το μοιραίο; Αυτά και πολλά ακόμη ερωτήματα αναδύονται με αφορμή τον φαινόμενο Ελ Νίνιο, που έχει αρχίσει να εκδηλώνεται και σύντομα αναμένεται να κορυφωθεί, το οποίο θα είναι κάτι το – δυσάρεστα και καταστροφικά – ανεπανάληπτο, σύμφωνα με τις περισσότερες επιστημονικές προβλέψεις.

«Τον Μάρτιο, δορυφορικοί αισθητήρες άρχισαν να εντοπίζουν ένα ασυνήθιστα μεγάλο κύμα με κατεύθυνση προς τα ανατολικά, κατά μήκος του Ισημερινού, κάτω από την επιφάνεια του Ειρηνικού Ωκεανού.

Καθώς κινούνταν προς τις ακτές της Νότιας Αμερικής, το κύμα προκάλεσε άνοδο της στάθμης και της θερμοκρασίας των υδάτων, ενώ την ίδια στιγμή θέρμαινε και αύξανε την υγρασία στην υπερκείμενη ατμόσφαιρα.

Ως συνέπεια, αναπτύχθηκαν ισχυρές καταιγίδες, προκαλώντας αναταράξεις ευρείας κλίμακας στην ατμόσφαιρα. Οι αναταράξεις αυτές σύντομα επεκτάθηκαν σε όλο τον πλανήτη και άρχισαν να επιδρούν στη θερμοκρασία, τις βροχοπτώσεις και την κίνηση των συστημάτων που προκαλούν τις καταιγίδες».

Με αυτό τον τρόπο, σύντομα και περιεκτικά και μέσω των «New York Times», o ειδικός κλιματολόγος και συνεργάτης του πανεπιστημίου Κολούμπια, Τζέφρι Σάμαν  περιγράφει τις εξελίξεις στο κλίμα της Γης αυτή την περίοδο. Ολα αυτά, πολύ απλά, που είναι πλέον γνωστά ως «Γκοτζίλα Ελ Νίνιο», ένα όνομα που αρκεί από μόνο του για να προκαλέσει σοκ, καθώς παραπέμπει στη γνωστή ταινία τρόμου επιστημονικής φαντασίας.

Παρά το γεγονός ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Μετεωρολογίας (WMO) δεν έχει υιοθετήσει επισήμως τον παραπάνω χαρακτηρισμό, επιλέγοντας πιο επιστημονικούς όρους, κάνοντας λόγο για ένα «ιδιαιτέρως ισχυρό φαινόμενο», η αλήθεια είναι ότι έχει ήδη σημάνει καμπανάκι. Οπως έκανε, άλλωστε, και ο απερχόμενος γγ των Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες, ο οποίος είπε στις αρχές Σεπτεμβρίου: «Το Ελ Νίνιο διογκώνεται μπροστά στα μάτια μας. Ο πλανήτης έχει εισέλθει σε αχαρτογράφητα νερά, τα οποία υπερθερμαίνονται».

Τι, όμως, συμβαίνει στην πραγματικότητα; Τι είναι αλήθεια και τι υπερβολή και ψέμα από όσα ακούγονται και γράφονται; Πόσο απειλούμαστε; Στις παρακάτω 7 ερωτήσεις και απαντήσεις επιχειρούμε να θέσουμε τα δεδομένα στη σωστή τους βάση.

1. Ποιος προκαλεί το Ελ Νίνιο;

Μία από τις εκδοχές που κυριαρχούν είναι πως «το Ελ Νίνιο προκαλείται από την κλιματική κρίση». Πρόκειται για λάθος, όμως, καθώς εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα φυσικό περιοδικό φαινόμενο που αφορά το κλίμα της Γης και εκδηλώνεται εδώ και δεκάδες χιλιάδες χρόνια. «Πρακτικά, το Ελ Νίνιο υπάρχει από τότε που υφίσταται και ο Ειρηνικός Ωκεανός», όπως χαρακτηριστικά σημειώνουν κάποιοι επιστήμονες, επικαλούμενοι ιστορικά στοιχεία που αποδεικνύουν την ύπαρξη περιοδικών ανωμαλιών με επίκεντρο τον ωκεανό, ο οποίος καλύπτει περίπου το ένα τρίτο της επιφάνειας του πλανήτη.

Ταυτόχρονα, όμως, είναι εξίσου λάθος να υποτιμάται η επίδραση που έχουν η κλιματική κρίση και το «φαινόμενο του θερμοκηπίου» στην ένταση που προσλαμβάνει το Ελ Νίνιο. «Πρόκειται, ουσιαστικά, για δύο διαφορετικά φαινόμενα τα οποία αλληλοεπιδρούν το ένα στο άλλο», σημειώνει στην «Guardian» ο κλιματολόγος στο πανεπιστήμιο του Εξετερ, Ματ Κόλινς. Και συνεχίζει: «Για παράδειγμα, εάν υπάρχουν ήδη συνθήκες ξηρασίας, ως συνέπεια της υπερθέρμανσης του πλανήτη, τότε το Ελ Νίνιο θα τις εντείνει». Ο ίδιος παραδέχεται, πάντως, ότι η επιστημονική κοινότητα δεν διαθέτει ακόμη τη δυνατότητα να προσδιορίσει επακριβώς τον βαθμό της αλληλοεπίδρασης.

2. Υπάρχει «αντίπαλον δέος»;

«Το Ελ Νίνιο και η Λα Νίνια αποτελούν τις αντίθετες φάσεις μιας φυσιολογικής διαδρομής που ακολουθεί το κλίμα, γνωστής ως ENSO (Ελ Νίνιο-Νότια Ταλάντωση. Αυτές οι φάσεις περιλαμβάνουν μεταβολές στη θερμοκρασία του ωκεανού στην περιοχή του κεντρικού και ανατολικού ισημερινού ωκεανού, συνδυαζόμενες με αλλαγές στην υπερκείμενη ατμόσφαιρα». Το παραπάνω απόσπασμα προέρχεται από την επίσημη ιστοσελίδα του WMO, επιβεβαιώνοντας πρακτικά ότι η Λα Νίνια είναι η άλλη και «πιο ψυχρή» όψη του νομίσματος, καθώς εναλλάσσεται με την «πιο θερμή» του Ελ Νίνιο.

Στο σχετικό γράφημα μπορεί κανείς να διαπιστώσει, άλλωστε, τόσο αυτή την εναλλαγή – κάθε δύο ως επτά χρόνια, κατά μέσο όρο – όπως και το γεγονός ότι οι μεταβολές που προκαλούν τα δύο αυτά φαινόμενα κατά ένα τρόπο αλληλοεξουδετερώνονται. Μέχρι πρόσφατα, τουλάχιστον, που αποτυπώνεται σαφώς η ύπαρξη πιο ισχυρών Ελ Νίνιο – κάτι που αποδίδεται και στην επίδραση της επιτάχυνσης της ανόδου της μέσης θερμοκρασίας στον πλανήτη, καθώς τείνει να φτάσει (αν δεν έχει ήδη ξεπεράσει) τον 1,5 βαθμό Κελσίου σε σύγκριση με την προ-βιομηχανική εποχή.

3. Γιατί το φετινό Ελ Νίνιο τρομάζει;

Σύμφωνα με την Εθνική Ωκεανογραφική και Ατμοσφαιρική Υπηρεσία των ΗΠΑ (ΝΟΑΑ), που παρατηρεί και καταγράφει τις τάσεις στον Ειρηνικό και παγκοσμίως, η αφετηρία του φαινομένου Ελ Νίνιο εντοπίζεται στην αύξηση κατά 0,5 βαθμούς Κελσίου πάνω από το κανονικό της θερμοκρασίας των υδάτων του Ειρηνικού στην περιοχή του Ισημερινού. Οταν η αύξηση περιοριστεί εκεί έχουμε να κάνουμε με ένα «αδύναμο» Ελ Νίνιο, όταν φτάσει ή ξεπεράσει τον ένα βαθμό με ένα «ήπιο», στον 1,5 βαθμό μετατρέπεται σε «ισχυρό» και πάνω από τους 2 βαθμούς σε «ιδιαιτέρως ισχυρό».

Σε αυτό το φόντο, μπορεί να γίνει κατανοητό τι αναμένεται για φέτος από τη στιγμή που στα μέσα Σεπτεμβρίου η αύξηση της θερμοκρασίας στην περιοχή είχε ξεπεράσει τους 3 βαθμούς Κελσίου, ενώ δεν αποκλείεται το θερμόμετρο να αγγίξει και τους 4, καταρρίπτοντας το προηγούμενο ρεκόρ – κάτι στο οποίο οφείλεται και ο χαρακτηρισμός «Γκοτζίλα». Η παραπάνω εξέλιξη διευκολύνεται, προφανώς, από την αύξηση που έχει ήδη προκληθεί εξαιτίας της υπερθέρμανσης του πλανήτη την οποία προκαλούν τα εκπεμπόμενα «αέρια του θερμοκηπίου».

4. Πόσο θα διαρκέσει;

Ολες οι ενδείξεις συγκλίνουν στο συμπέρασμα πως το φαινόμενο έχει ήδη εκδηλωθεί, με τις επιπτώσεις του να είναι ορατές σε κάποιες περιοχές του πλανήτη. Οι επιστήμονες και τα μοντέλα που χρησιμοποιούν προβλέπουν πως το Ελ Νίνιο θα κλιμακωθεί και θα διαρκέσει ως το τέλος της φετινής χρονιάς, καλύπτοντας και μεγάλο μέρος του 2027, τουλάχιστον ως την άνοιξη ή τις αρχές του καλοκαιριού. Προφανώς, τότε θα επιχειρηθεί να γίνει και ο τελικός απολογισμός των συνεπειών του.

5. Θα απειληθούν ανθρώπινες ζωές;

Δυστυχώς ναι και μάλιστα εκατοντάδες χιλιάδες. Μόλις την περασμένη Τετάρτη, για του λόγου το αληθές, ερευνητές από το πανεπιστήμιο του Σικάγου έκαναν λόγο, με βάση σχετική μελέτη τους, για 451.000 θανάτους οι οποίοι θα προκληθούν εξαιτίας του φετινού εξαιρετικά ισχυρού Ελ Νίνιο και των συνεπειών του, κυρίως από την αύξηση της θερμοκρασίας. Οπως φαίνεται και στα σχετικά στοιχεία, υπάρχουν ορισμένες χώρες που θα μετρήσουν πολύ περισσότερες ζωές, όπως Νιγηρία, Ινδονησία, Σουδάν, Ινδία, Βραζιλία, Κονγκό.

Αξίζει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι στις παραπάνω απώλειες δεν συμπεριλαμβάνονται οι αποκαλούμενες «δευτερογενείς» Εκείνες, δηλαδή, που θα προκληθούν από τις συνέπειες του Ελ Νίνιο στις καλλιέργειες βασικών διατροφικών αγαθών, την επάρκεια και τις τιμές των τροφίμων, τις εφοδιαστικές αλυσίδες, καθώς και τα συστήματα υγείας.

6. Θα επηρεαστεί όλος ο πλανήτης εξίσου;

Η απάντηση είναι αρνητική, τόσο σε σχέση με την ένταση του φαινομένου όσο και με τις συνέπειές του. Για παράδειγμα, στην Ινδία η περίοδος των μουσώνων είναι ήδη πολύ πιο ήπια, ενώ η ξηρασία και οι πυρκαγιές αναμένεται να ενταθούν στην Ινδονησία, τον Αμαζόνιο, την Αυστραλία, αλλά και τις βόρειες πολιτείες των ΗΠΑ. Αντιθέτως, στον αμερικανικό Νότο, στο νότιο τμήμα της Λατινικής Αμερικής και σε μεγάλο μέρος της κεντρικής Ασίας αναμένεται πιο ψυχρός και υγρός καιρός, όπως και στο Ηνωμένο Βασίλειο

Ειδικά για την Ευρώπη, μαζί και για την Ελλάδα, κανένα από τα υπάρχοντα μοντέλα δεν τις εντάσσει στις περιοχές που θα πληγούν περισσότερο από το Ελ Νίνιο. Αυτό, βεβαίως, δεν αποτελεί λόγο εφησυχασμού – τόσο επειδή οι πληγές από το φετινό καλοκαίρι είναι ακόμη ανοιχτές όσο και γιατί οι χειμώνες έχουν ήδη αλλάξει σε μεγάλο μέρος της Γηραιάς Ηπείρου, όπως φαίνεται από το λιώσιμο των πάγων στις Αλπεις, την ξηρασία και τη δραματική κατάσταση που επικρατεί σε πολλά ποτάμια.

7. Υπάρχουν μέτρα πρόληψης, αποτροπής και αντιμετώπισης;

Ορισμένοι επιστήμονες επέλεξαν να περιγράψουν όσα πρόκειται να συμβούν στη διάρκεια των επόμενων μηνών ως μια «κάρτα από το μέλλον» της ανθρωπότητας και του πλανήτη, στην περίπτωση που δεν αλλάξει η πολιτική που ακολουθείται και δεν αντιμετωπιστούν αποφασιστικά η κλιματική κρίση και η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας στη Γη. Οι συνέπειες, με άλλα λόγια, της ανθρώπινης δραστηριότητας και, πρωτίστως, της κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων που, στην πράξη, αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο επιδρούν φυσικά φαινόμενα όπως είναι το Ελ Νίνιο και η Λα Νίνια.

Ειδικά για τη φετινή περίοδο, ωστόσο, εκφράζεται ο φόβος ότι πιθανότατα είναι πλέον πολύ αργά, καθώς δεν έχει γίνει πρακτικά τίποτα για να οχυρωθούν οι χώρες που αναμένεται να πληγούν περισσότερο και να πληρώσουν το πιο βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες ζωές. Κι αυτό, παρά το γεγονός ότι σήμερα, σε αντίθεση με το παρελθόν (όπως στην περίοδο 1982-1983), δεν υπάρχει η δικαιολογία του «δεν γνωρίζαμε»…