Μνήμη με ρίζες στη Θεσσαλονίκη – Το νέο Μνημείο για τους πρόσφυγες του 1922

Εκατό και πλέον χρόνια μετά τον ξεριζωμό, οι χαμένες πατρίδες αποκτούν έναν νέο τόπο μνήμης στη Θεσσαλονίκη. Στην καρδιά της Πανεπιστημιούπολης του ΑΠΘ, μια ελιά, πέτρες, αρώματα και σύμβολα εκείνης της περιόδου συνθέτουν ένα διαφορετικό Μνημείο για τους πρόσφυγες του 1922.

Τα αποκαλυπτήρια του Μνημείου θα πραγματοποιηθούν την επόμενη Τετάρτη (30 Σεπτεμβρίου), στον χώρο πλησίον του Αστεροσκοπείου του ΑΠΘ. Με τίτλο «Τιμούμε τις ρίζες μας, Στηρίζουμε το μέλλον», η εκδήλωση επιχειρεί να αναδείξει μια διαδρομή που ξεκινά από τον ξεριζωμό και την απώλεια και φτάνει στην εγκατάσταση, την ενσωμάτωση και τη δημιουργία μιας νέας ζωής. Μια διαδρομή που σημάδεψε βαθιά την ελληνική κοινωνία και άφησε ισχυρό αποτύπωμα στην πορεία της χώρας κατά τον 20ό αιώνα.

Αξίζει να σημειωθεί πως στην Αίθουσα Τελετών του ΑΠΘ, μετά τον χαιρετισμό του Πρύτανη του Πανεπιστημίου, καθηγητή Κυριάκου Αναστασιάδη, ο ομότιμος καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Θάνος Βερέμης, θα μιλήσει με θέμα «Η ενσωμάτωση και η προσφορά των προσφύγων του 1922», φωτίζοντας τη συμβολή τους στη διαμόρφωση της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας.

Η ιδιαιτερότητα του νέου Μνημείου βρίσκεται και στον ίδιο τον σχεδιασμό του. Δεν πρόκειται για ένα συμβατικό μνημειακό έργο που ο επισκέπτης παρατηρεί από απόσταση. Είναι ένας κυκλικός μνημειακός κήπος, σχεδιασμένος ώστε ο άνθρωπος να αποτελεί μέρος του ίδιου του χώρου. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του Πανεπιστημίου, μπαίνοντας στον κύκλο, ο επισκέπτης μπορεί να κινηθεί ανάμεσα στα στοιχεία του Μνημείου, να σταθεί και να καθίσει. Η μνήμη, έτσι, παύει να είναι απλώς μια αφήγηση και μετατρέπεται σε μια εμπειρία που εκτυλίσσεται μέσα στον ίδιο τον χώρο.

Στο κέντρο βρίσκεται μια ελιά, διαχρονικό σύμβολο μνήμης, αντοχής, μακροβιότητας και αναγέννησης. Οι ρίζες της παραπέμπουν στους δεσμούς των προσφύγων με τις πατρίδες που άφησαν πίσω τους, ενώ η ίδια η παρουσία του δέντρου λειτουργεί ως σύμβολο συνέχειας: Από τις ρίζες του παρελθόντος στη ζωή που δημιουργήθηκε στη νέα πατρίδα.

Γύρω από την ελιά αναπτύσσονται 12 ισομεγέθεις λίθινοι τομείς, που παραπέμπουν στον αέναο κύκλο του χρόνου και στις αλησμόνητες πατρίδες. Αδριανούπολη, Ανατολική Θράκη, Ανατολική Ρωμυλία, Βάρνα, Ιωνία, Καππαδοκία, Κωνσταντινούπολη, Μικρά Ασία, Πόντος, Σμύρνη και Τραπεζούντα συνθέτουν έναν συμβολικό χάρτη μνήμης, μέσα στον οποίο το παρελθόν αποκτά υλική παρουσία.

Στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του κεντρικού πυρήνα ενσωματώνεται, διακριτικά, και το δεκαεξάκτινο Αστέρι της Μακεδονίας, προσθέτοντας ακόμη ένα επίπεδο συμβολισμού στο έργο. Την ίδια στιγμή, την εικόνα του Μνημείου συμπληρώνει ένας κήπος με αρωματικά φυτά — λεβάντα, δενδρολίβανο, σαντολίνα, θυμάρι, μυρτιά, φασκόμηλο και ρίγανη. Η επιλογή τους, όμως, δεν είναι τυχαία. Παραπέμπει στα τοπία των αλησμόνητων πατρίδων και μεταφέρει τη μνήμη πέρα από την εικόνα, ενεργοποιώντας την όσφρηση και την αφή.