Μαγκντί Γιακούμπ: «Αν λες ότι είσαι σπουδαίος, είσαι χαμένος»

Μερικοί γιατροί επιδιορθώνουν καρδιές· κάποιοι από αυτούς όμως – ελάχιστοι – είναι ικανοί να τις αφουγκραστούν και να μιλήσουν τη «γλώσσα» τους. Ο σερ Μαγκντί Γιακούμπ πέρασε μια ολόκληρη ζωή ερμηνεύοντας τους ανεπαίσθητους χτύπους που βγαίνουν μέσα από το ανθρώπινο στήθος. Κι όταν αυτοί δεν ήταν όπως έπρεπε, τους «διόρθωνε» με τη δεξιοτεχνία ενός βιρτουόζου μαέστρου που ξέρει ότι αν ένα όργανο δεν παίζει σωστά, δεν σημαίνει ότι τελειώνει και η συναυλία.

Ο σπουδαιότερος, ίσως, καρδιοχειρουργός στον κόσμο ανοίγει την καρδιά του στα «ΝΕΑ» και μιλάει για τις καρδιές που άνοιξε (και άγγιξε) κατά τη διάρκεια της λαμπρής, σχεδόν εβδομηντάχρονης, καριέρας του – μεταξύ αυτών εκείνη του Ανδρέα Παπανδρέου. «Λατρεύω τους Ελληνες και την Ελλάδα, με την οποία είχα πάντα μια ξεχωριστή σχέση», μου λέει όταν τον συναντώ στο Τσέλσι του Δυτικού Λονδίνου.

Του ζητώ να θυμηθεί τις μέρες που η έδρα της ελληνικής κυβέρνησης είχε «μεταφερθεί» στο Χέρφιλντ, με το μισό υπουργικό συμβούλιο και ορισμένους από τους καλύτερους ρεπόρτερ – για «ΤΑ ΝΕΑ», ο Γιώργος Λιάνης και ο Κώστας Χαρδαβέλλας – να μετακομίζουν στο Λονδίνο επί δύο μήνες.

«Η γνωριμία μου με τον Ανδρέα ήταν μια πραγματικά εκπληκτική εμπειρία», υπογραμμίζει ο 90χρονος Γιακούμπ. «Ο έλληνας πρωθυπουργός ήταν βαριά άρρωστος. Αρχικά, νοσηλεύτηκε σε μια πανεπιστημιακή κλινική του Λονδίνου», συνεχίζει, αναφερόμενος στην εισαγωγή του στο νοσοκομείο Σεντ Τόμας, στις 25 Αυγούστου 1988. Ο 69χρονος τότε πρόεδρος της κυβέρνησης επρόκειτο να χειρουργηθεί στην καρδιά από άλλον γιατρό.

Ωστόσο, η μετέπειτα σύζυγός του Δήμητρα Λιάνη, που τον συνόδευε στη Βρετανία, επέμενε να τον αναλάβει ο Γιακούμπ, τον οποίο ο ίδιος ο Παπανδρέου αργότερα αποκάλεσε «άνθρωπο – μύθο». «Τον έφερα, λοιπόν, στο Χέρφιλντ, όπου εργαζόμουν». Γρήγορα, όμως, διαπίστωσε ότι ο πρωθυπουργός δεν ήταν σε θέση να χειρουργηθεί. «Επέμεινα ότι έπρεπε πρώτα να τον παρακολουθήσουμε και να αντιμετωπίσουμε διάφορα προβλήματα προτού προχωρήσουμε στη χειρουργική επέμβαση».

Τελικά, η εγχείρηση έγινε έναν και πλέον μήνα μετά την εισαγωγή του: στις 30 Σεπτεμβρίου. «Ολη αυτή την περίοδο, παρότι ήταν πολύ άρρωστος, συνέχιζε να κάνει συναντήσεις. Πολιτικοί από την Ελλάδα κατέφθαναν διαρκώς στο Χέρφιλντ, το ίδιο και δεκάδες δημοσιογράφοι», αφηγείται ο παγκοσμίου φήμης καθηγητής Καρδιοχειρουργικής. «Θαύμαζα απεριόριστα την προσωπικότητα του Ανδρέα· το πόσο έξυπνος ήταν, το πόσο πολύ νοιαζόταν για τους άλλους ανθρώπους και το πόσο ευχάριστο ήταν να συνομιλείς μαζί του». Σύντομα, σφυρηλατήθηκε μεταξύ τους μια ιδιαίτερη σχέση. «Με είχε εντυπωσιάσει. Εκτός από την εξαιρετική σχέση γιατρού – ασθενούς που είχαμε αναπτύξει, γίναμε φίλοι και αργότερα τον επισκέφθηκα στην Ελλάδα».

Η κουβέντα γυρίζει στη «δραματική» εγχείρηση ανοικτής καρδιάς, η οποία, επί πολλές ημέρες, μονοπωλούσε τα πρωτοσέλιδα του ελληνικού Τύπου. «Η επέμβαση κράτησε σχεδόν επτά ώρες. Ηταν πολύ δύσκολη, αλλά ο Ανδρέας επέζησε και ανέκαμψε γρήγορα», επισημαίνει ο σερ Μαγκντί. Θυμάται, μάλιστα, ότι το Χέρφιλντ είχε κατακλυστεί από τηλεγραφήματα οπαδών του από όλη την Ελλάδα, οι οποίοι δήλωναν πρόθυμοι να… προσφέρουν τις καρδιές τους για μεταμόσχευση προκειμένου «να σωθεί ο πρόεδρος»! «Ο Ανδρέας αντιμετώπιζε πολλά προβλήματα: είχε σοβαρή βλάβη στο μυοκάρδιο, οι στεφανιαίες αρτηρίες του ήταν φραγμένες και είχε νεφρική ανεπάρκεια. Αλλά, τελικά, καταφέραμε να τα διορθώσουμε όλα και να αντικαταστήσουμε την αορτική βαλβίδα του με μια ανθρώπινη βαλβίδα. Λίγο αργότερα, επέστρεψε στην Ελλάδα και έζησε για αρκετά χρόνια ακόμη».

Τα προβλήματα, όμως, παρέμειναν. Στις εκλογές της 18ης Ιουνίου 1989, το ΠΑΣΟΚ χάνει την πλειοψηφία και, μία εβδομάδα αργότερα, ο Παπανδρέου εισάγεται στο Γενικό Κρατικό. Η κατάστασή του είναι σοβαρή και η οικογένειά του, θορυβημένη, απευθύνεται ξανά στον Γιακούμπ. «Εστειλαν αεροπλάνο στο Λονδίνο μέσα στη νύχτα για να πάω να τον εξετάσω μαζί με τους συνεργάτες μου». Νωρίς το πρωί της επομένης, η «ντριμ τιμ» του Χέρφιλντ προσγειώνεται στο Ελληνικό και σπεύδει στο νοσοκομείο.

«Οταν μπήκα στον θάλαμό του, άνοιξε τα μάτια του. “Ανδρέα, θέλεις να ζήσεις;”, τον ρώτησα. “Ναι!”, αποκρίθηκε. “Ωραία, ας δουλέψουμε, λοιπόν, μαζί”, του απάντησα. Τελικά, ανάρρωσε ξανά και επέστρεψε στα καθήκοντά του». Αυτό που δεν θα ξεχάσει ποτέ ο διακεκριμένος επιστήμονας είναι «ο ενθουσιασμός με τον οποίο μας υποδέχθηκαν οι Ελληνες. Μας επευφημούσαν και μου φώναζαν: “Σώσε τον Ανδρέα, σώσε τον Ανδρέα!”. Μας ακολουθούσαν παντού». Το 1993, ο Παπανδρέου κερδίζει τις εκλογές. Η υγεία του, όμως, είναι κλονισμένη.

Τον Νοέμβριο του 1995, διακομίζεται στο Ωνάσειο, όπου θα παραμείνει για περισσότερους από τέσσερις μήνες. Λίγες ημέρες μετά την εισαγωγή του, τον επισκέπτεται ο Γιακούμπ, καταφθάνοντας με το κυβερνητικό Φάλκον έπειτα από πρόσκληση της οικογένειάς του. «Είχε θέληση για ζωή. Πίστευα ότι μπορούσε να τα καταφέρει», σημειώνει. Ο Παπανδρέου θα πάρει, τελικά, εξιτήριο τον Μάρτιο του 1996, αλλά τρεις μήνες μετά θα αφήσει την τελευταία του πνοή στην Εκάλη.

«Η ιστορία του Ανδρέα μού θυμίζει την καλοσύνη και τη ζεστασιά των Ελλήνων», σχολιάζει ο αιγύπτιος καρδιοχειρουργός. «Κάθε φορά που βρισκόμουν σε κάποιο ελληνικό νησί ή στην Αθήνα, οι άνθρωποι με χαιρετούσαν και με προσκαλούσαν στα σπίτια τους». Ο Γιακούμπ χειρουργούσε τακτικά σε κλινικές της Ελλάδας, ενώ είχε αρκετούς έλληνες συνεργάτες, μαθητές και, ασφαλώς, ασθενείς. Εκτός από τον Παπανδρέου, από τα «μαγικά χέρια» του χειρουργήθηκαν ο Γεώργιος Ράλλης, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Αντώνης Σαμαράκης, ο Βαρδής Βαρδινογιάννης και ο «καπετάν» Βασίλης Κωνσταντακόπουλος.

Η φωνή του Γιακούμπ σε γαληνεύει. Μιλάει χαμηλόφωνα, με μια ανυπόκριτη πραότητα – σχεδόν συστολή –, χωρίς ίχνος έπαρσης, παρά τα αξιοζήλευτα επιτεύγματά του: έχει χειρουργήσει τουλάχιστον 20.000 ασθενείς και έχει πραγματοποιήσει πάνω από 2.500 μεταμοσχεύσεις καρδιάς και πνευμόνων – περισσότερες από οποιονδήποτε άλλο γιατρό στον κόσμο. Το συναρπαστικό ταξίδι της ζωής του ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 1935 στο Μπελμπίς, μια αρχαία αιγυπτιακή πόλη – οχυρό στο δέλτα του Νείλου. Τον ρωτάω γιατί έγινε γιατρός.

«Ο πατέρας μου ήταν γενικός χειρουργός. Από τότε που ήμουν παιδάκι, με συνάρπαζε το γεγονός ότι βοηθούσε τους ανθρώπους να γίνουν καλά», αποκρίνεται. Ωστόσο, ο βαθύτερος λόγος που η ανθρωπότητα κέρδισε τον «Λεονάρντο ντα Βίντσι της καρδιοχειρουργικής», όπως τον αποκαλούν, ήταν ένα «όχι» που εισέπραξε από τον πατέρα του. «Το 1940, όταν ήμουν πέντε ετών, πέθανε η 22χρονη αδελφή του, που έπασχε από στένωση μιτροειδούς βαλβίδας. Ο πατέρας μου κατέρρευσε. “Δεν έπρεπε να πεθάνει. Σήμερα υπάρχουν καρδιοχειρουργοί που ανοίγουν τη βαλβίδα και σώζουν τον ασθενή”, ψέλλισε. Τότε, με την αθωότητα ενός μικρού παιδιού, του ανακοίνωσα: “Εγώ, λοιπόν, θα γίνω καρδιοχειρουργός!”. Κι εκείνος γύρισε και μου είπε: “Οχι, δεν θα γίνεις ποτέ καρδιοχειρουργός, γιατί δεν έχεις αυτό που χρειάζεται”. Από τότε, έβαλα σκοπό της ζωής μου να του αποδείξω ότι είχε άδικο».

15 μεταμοσχεύσεις μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο

Και τα κατάφερε. Σε ηλικία μόλις 15 ετών, ο πείσμων Μαγκντί εισήχθη στην Ιατρική Σχολή του Καΐρου, από την οποία αποφοίτησε το 1957. «Αργότερα, πήγα για μετεκπαίδευση στο Λονδίνο, στη Σκωτία, στη Δανία και στη Σουηδία και για έναν χρόνο δίδαξα στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου». Μετανάστευσε στη Βρετανία το 1961 και εργάστηκε ως καρδιοθωρακοχειρουργός στο Χέρφιλντ από το 1969 έως το 2001 και στο νοσοκομείο Royal Brompton από το 1986 έως το 2001. Διετέλεσε καθηγητής Καρδιοθωρακικής Χειρουργικής στο Imperial College και το 1980 ίδρυσε το Κέντρο Καρδιολογίας του Χέρφιλντ, το μεγαλύτερο κέντρο μεταμόσχευσης καρδιάς και πνευμόνων στον κόσμο. «Κάναμε 15 μεταμοσχεύσεις μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο! Δουλεύαμε αδιάκοπα», λέει ο πιο διάσημος καρδιοχειρουργός του πλανήτη, ο οποίος συχνά χειρουργούσε όλη τη νύχτα.

Τη δεκαετία του 1970, το ιατρικό κατεστημένο και η κυβέρνηση της Βρετανίας ήταν πολύ διστακτικά απέναντι στις μεταμοσχεύσεις καρδιάς. «Μας έλεγαν ότι αυτό που κάνουμε ήταν ανήθικο, ότι χρησιμοποιούμε τους ανθρώπους ως πειραματόζωα κι ότι δεν πρόκειται να ζήσουν για πάνω από ένα ή δύο χρόνια. Τίποτε από αυτά δεν ήταν αλήθεια. Εγώ σκεφτόμουν μόνο τον ασθενή», τονίζει. Λίγα χρόνια αργότερα, και έπειτα από πολλές επιτυχημένες (αλλά και κάποιες αποτυχημένες) επεμβάσεις, τον αντιμετώπιζαν όλοι ως «ήρωα», με τον βρετανό πρωθυπουργό Γκόρντον Μπράουν να διακηρύσσει ότι «ο Γιακούμπ άλλαξε τον ορισμό τού τι είναι εφικτό». «Εγώ δεν ένιωσα ποτέ ήρωας. Είμαι ένας απλός άνθρωπος που έκανε τη δουλειά του. Αλλά χαίρομαι αφάνταστα όταν βλέπω ανθρώπους να με επισκέπτονται 36 χρόνια μετά τη μεταμόσχευση που τους έκανα και να είναι υγιέστατοι, ενώ τότε τους έδιναν μόλις μία εβδομάδα ζωής».

Ο ζωντανός θρύλος της καρδιοχειρουργικής χρίστηκε ιππότης το 1992. Εξι χρόνια μετά, αναγορεύτηκε μέλος της Ακαδημίας Ιατρικών Επιστημών και το 1999 εισήχθη στην ξακουστή Royal Society. Το 2014 η βασίλισσα Ελισάβετ τον ενέταξε στο Τάγμα της Αξίας, γνωστό ως «το πιο κλειστό κλαμπ στον κόσμο», καθώς αριθμεί μόλις 20 μέλη. Ο Γιακούμπ «υπέγραψε» τις πρώτες επεμβάσεις «ανατομικής διόρθωσης» (μετάθεσης των μεγάλων αγγείων σε νεογνά) στη Βρετανία, την πρώτη συνδυασμένη μεταμόσχευση καρδιάς – πνευμόνων στην Ευρώπη και την πρώτη μεταμόσχευση «ζωντανού λοβού» (λοβών πνευμόνων που δωρίστηκαν από ασθενείς εν ζωή) στον κόσμο.

Αραγε να χειρουργεί ακόμη; «Περίπου! Μπαίνω στο χειρουργείο, παρακολουθώ και δίνω οδηγίες στους συνεργάτες μου», απαντά ο καθηγητής, ο οποίος, ενόσω χειρουργούσε, άκουγε κλασική μουσική – συνήθως Μπαχ ή Μότσαρτ. Τις τελευταίες δεκαετίες, έχει αφοσιωθεί στην εξάλειψη των ανισοτήτων στην υγεία με «όχημα» τη φιλανθρωπική του οργάνωση Chain of Hope και το Ιδρυμα Καρδιολογίας Μαγκντί Γιακούμπ. «Μόλις το 20% του παγκόσμιου πληθυσμού έχει πρόσβαση σε καρδιολογική περίθαλψη. Το υπόλοιπο 80% υποφέρει. Ετσι, άρχισα να ταξιδεύω στην Αφρική και τη Νότια Αμερική και να ιδρύω καρδιολογικά κέντρα».

Τι του έχει διδάξει η καρδιά για την ανθρώπινη φύση; «Είμαι ερωτευμένος με την καρδιά. Είναι το πιο όμορφο, το πιο ευγενές και το πιο σημαντικό όργανο», αποκρίνεται. «Δουλεύει αθόρυβα, υποστηρίζει όλα τα υπόλοιπα όργανα και σχεδόν προλαβαίνει τις ανάγκες τους, προβλέποντας τα γεγονότα πριν αυτά συμβούν: προτού το αίμα αρχίσει να κυκλοφορεί, η βαλβίδα αρχίζει να ανοίγει. Οταν δεν χρειάζεται άλλο αίμα, έχει ήδη κλείσει! Η καρδιά είναι η πηγή των συναισθημάτων και της αγάπης. Κι όμως, δεν τη φροντίζουμε».

Για τι θέλετε να σας θυμούνται οι επόμενες γενιές; τον ρωτάω προτού τον αποχαιρετήσω. «Ελπίζω μόνο να θυμούνται τρεις λέξεις: η πρώτη είναι το πάθος. Να διαλέξεις τι θέλεις να κάνεις και να το κάνεις παθιασμένα. Η δεύτερη είναι η επιμονή. Θα έρθουν κάποιοι και θα σου πουν ότι δεν θα τα καταφέρεις. Δεν χρειάζεται να είσαι ιδιοφυΐα· απλά πρέπει να επιμένεις. Η τρίτη λέξη είναι η πιο σημαντική: η ταπεινότητα. Αν λες ότι είσαι σπουδαίος, είσαι χαμένος – τόσο στην επιστήμη όσο και στη ζωή. Να μιλάς, αν θες, με βασιλιάδες. Αλλά να μην ξεχάσεις ποτέ τους φτωχούς και τους ασθενέστερους».