Τα νησιά, διαχρονικοί τόποι των εξορίστων

«Πλήρεις δ’ αἱ νῆσοι φυγάδων. Εξορία, φυγή και εκτοπισμός στα νησιά του Αιγαίου» είναι ο τίτλος του συνεδρίου που ξεκινά σήμερα στην Ερμούπολη της Σύρου με θέμα του τα νησιά ως τόπους εξορίας στη διαχρονία. Σε συνδιοργάνωση του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας, του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, το διεπιστημονικό συνέδριο συνδυάζει τα αρχαιολογικά / απτά τεκμήρια / μνημεία με τη γραπτή και προφορική μαρτυρία προσεγγίζοντας τους νησιωτικούς τόπους εκτοπισμού από την αρχαιότητα μέχρι τα νεότερα χρόνια.

Τα νησιά του Αιγαίου χρησιμοποιήθηκαν συχνά από το νεότερο και σύγχρονο ελληνικό κράτος ως τόποι εξορίας, ιδιαίτερα κατά τον 20ό αιώνα, αρχής γενομένης από τη δεκαετία του 1910, και κυρίως μετά την ψήφιση του «Ιδιώνυμου», το 1929 (που ποινικοποίησε το πολιτικό φρόνημα), μέχρι την πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών, το 1974. Ωστόσο το μέτρο του εκτοπισμού στα νησιά δεν αποτελεί αποκλειστικά νεωτερικό φαινόμενο, εξηγεί ο ιστορικός νεότερης και σύγχρονης ιστορίας Δημήτρης Κουσουρής. «Από τις συζητήσεις μας με συναδέλφους ιστορικούς οδηγηθήκαμε στη διαπίστωση ότι η νησιωτική εξορία δεν έχει μελετηθεί στη διαχρονία της. Αυτό λοιπόν επιχειρούμε καλώντας επιστήμονες από διαφορετικά πεδία να συμμετάσχουν στο συνέδριο της Ερμούπολης».

Από την αρχαιότητα

Ο ερευνητής του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών αναφέρει ότι η ιστορική έρευνα και η αρχαιολογική σκαπάνη έχουν φέρει στο φως πολλές περιπτώσεις ατομικής ή συλλογικής εξορίας στα νησιά ήδη από την περίοδο της αρχαιότητας. Συγκεκριμένα, από την εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τα νησιά είχαν χρησιμεύσει στην ποινή της υπερορίας, του εκτοπισμού δηλαδή σε περιοχή εκτός ορίων της πόλης – κράτους.

«Το μέτρο της deportatio in insulam συναντάται ήδη από τον 2ο μ.Χ. αιώνα, την εποχή του αυτοκράτορα Οκταβιανού, όταν εξορίζει σε νησί την κόρη του επειδή διέπραξε μοιχεία και συνωμότησε εναντίον του. Επιλέγονταν όμως νησιά κοντινά ώστε να ελέγχονται από την επικράτεια εξουσίας όσοι πατρίκιοι εκτοπίζονταν». Αλλά και αργότερα στο Βυζάντιο, συνεχίζει ο Δημήτρης Κουσουρής, τα νησιά του Αιγαίου, κυρίως η Ρόδος, η Πάτμος, η Χίος, υποδέχτηκαν κρατικούς και στρατιωτικούς αξιωματούχους, αλλά και ιερείς οι οποίοι θεωρήθηκαν αντιφρονούντες της κοσμικής και της εκκλησιαστικής εξουσίας.

Πλήθος από μαρτυρίες και κατάλοιπα τεκμηριώνουν την παρουσία σχεδόν στο σύνολο του νησιωτικού χώρου του Αιγαίου φυγάδων, ποινικών ή πολιτικών εξορίστων ή και ολόκληρων πληθυσμιακών ομάδων και εγείρουν νέα ερωτήματα για την ιστορία της χρήσης νησιών και νησίδων ως τόπων εκτοπισμού ή/και φυλάκισης.

Στόχος του συνεδρίου είναι να αναδείξει, μέσα από τη συμβολή ερευνητών από διαφορετικά επιστημονικά πεδία – ιστορία, ανθρωπολογία, αρχαιολογία, αρχιτεκτονική και μουσικολογία –, τις ομοιότητες, τις διαφοροποιήσεις και την ιστορική εξέλιξη της χρήσης των νησιών ως τόπων απομόνωσης, εκτοπισμού και εξορίας. Στο επίκεντρο θα βρεθούν επίσης οι τεχνικές πολιτικού και πληθυσμιακού ελέγχου, επιτήρησης και σωφρονισμού, καθώς και η απομάκρυνση ομάδων που κατά διαφορετικές περιόδους θεωρήθηκαν ανεπιθύμητες.

Παράλληλα, οι εργασίες του συνεδρίου θα διερευνήσουν τη σχέση ανάμεσα στην απομόνωση και τη συνδεσιμότητα του αιγαιακού αρχιπελάγους, υπερβαίνοντας τις συμβατικές διακρίσεις μεταξύ ιστορικών περιόδων. Τα πάνελ θα συνδυάσουν τη μελέτη του φαινομένου στην αρχαία, βυζαντινή, οθωμανική και νεότερη εποχή με τη θεματική προσέγγιση των πολιτικών και νομικών όρων, των θεσμών που συνδέθηκαν με την «εις νήσον εξορίαν», αλλά και των αναπαραστάσεων της εμπειρίας της εξορίας από τους ίδιους τους εκτοπισμένους και τις κοινότητες που τους υποδέχθηκαν.

Το πρόγραμμα

Κατά τη σημερινή πρώτη μέρα του συνεδρίου οι ομιλητές θα παρουσιάσουν τις εισηγήσεις τους γύρω από τη νομική και πολιτική διάσταση της εξορίας στα νησιά από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Οι εργασίες της δεύτερης μέρας θα πλαισιώσουν ζητήματα ιστορικής μνήμης, τέχνης και εξορίας. Ανάμεσα στους καλεσμένους ομιλητές ξεχωρίζει η παρουσία της ανθρωπολόγου Μάργκαρετ Κένα, πρωτοπόρου στη μελέτη των εξορίστων και της ζωής στην εξορία στην Ανάφη ήδη από τη δεκαετία του 1960.

Η περίπτωση της Γυάρου θα μελετηθεί διεξοδικά ως αρχαίος τόπος εξορίας, μνημείο δύσκολης κληρονομιάς, συνθήκη εγκλεισμού και καθημερινότητας. Ο μουσικολόγος Μάκης Σολωμός θα μιλήσει για τα βιώματά του στο νησί, ως το μοναδικό παιδί της Γυάρου την περίοδο της χούντας στο οποίο αναφέρθηκε τότε ο διεθνής Τύπος. Και το συνέδριο που ξεκινά σήμερα στη Σύρο θα κλείσει την Κυριακή με εκδρομή και ξενάγηση στο νησί της Γυάρου.