- Advertisement -
Πριν από λίγες ημέρες, γράφοντας για την ελληνική γλώσσα και την εμπειρία των ελληνόφωνων χωριών της Κάτω Ιταλίας, κατέληγα σε ένα ερώτημα: αν εμείς θα αποδειχθούμε αντάξιοι της γλώσσας που κληρονομήσαμε.
Η νέα κινηματογραφική ανάγνωση της Οδύσσειας από τον Κρίστοφερ Νόλαν φέρνει, με έναν απρόσμενο τρόπο, το ίδιο ερώτημα μπροστά μας. Μόνο που αυτή τη φορά δεν αφορά αποκλειστικά τη γλώσσα. Αφορά όσα ένας πολιτισμός επιλέγει να μεταφέρει μαζί του όταν ένας κόσμος τελειώνει.
Γιατί ο Νόλαν φαίνεται να μην επιχειρεί απλώς να μεταφέρει τον Όμηρο στη μεγάλη οθόνη. Προτείνει μια ερμηνεία του. Και εδώ χρειάζεται εξαρχής μια διάκριση ανάμεσα σε τρία επίπεδα: άλλο τι λέει πράγματι ο Όμηρος, άλλο τι γνωρίζουμε ιστορικά για την ύστερη Εποχή του Χαλκού και άλλο τι προσθέτει ο Νόλαν ως σύγχρονος δημιουργός. Τα τρία επίπεδα συναντώνται, αλλά δεν ταυτίζονται. Κι ακριβώς στη συνάντησή τους βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο ενδιαφέρον αυτής της νέας ανάγνωσης.
Τέσσερα σημεία είναι αποκαλυπτικά.
Πρώτον, ο νόστος του Οδυσσέα τοποθετείται στο τέλος ενός κόσμου: της Εποχής του Χαλκού. Η εποχή στην οποία παραπέμπει η παράδοση του Τρωικού Πολέμου βρίσκεται κοντά στη μεγάλη ανατροπή γύρω στο 1200 π.Χ., όταν μυκηναϊκά ανάκτορα και ισχυρά κράτη της Ανατολικής Μεσογείου καταρρέουν ή αποδυναμώνονται και παλαιά εμπορικά δίκτυα διαλύονται.
Υπάρχει όμως ένα γοητευτικό παράδοξο: ο κόσμος που θυμάται η Οδύσσεια είναι παλαιότερος από την εποχή κατά την οποία το έπος αποκρυσταλλώθηκε. Η μακραίωνη προφορική παράδοση διατήρησε στοιχεία διαφορετικών εποχών, σαν μια στρωματογραφία συλλογικής μνήμης. Στην ανάγνωση του Νόλαν, λοιπόν, ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει απλώς από την Τροία. Επιστρέφει από έναν κόσμο που πεθαίνει. Και η Ιθάκη γίνεται κάτι περισσότερο από γεωγραφικός προορισμός: γίνεται αναζήτηση τάξης μετά το χάος.
Δεύτερον, οι «Λαοί της Θάλασσας», οι μετακινήσεις, οι επιδρομές και το εμπόριο συνθέτουν έναν κόσμο ασταθή. Οι Λαοί της Θάλασσας αποτελούν πραγματικό αλλά ακόμη αινιγματικό ιστορικό φαινόμενο. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιοι ακριβώς ήταν ούτε μπορούμε να τους θεωρήσουμε μία ενιαία δύναμη που απλώς «κατέστρεψε τον πολιτισμό».
Το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού: τα όρια ανάμεσα στις ταυτότητες γίνονται ρευστά. Ο ίδιος άνθρωπος, ανάλογα με τις περιστάσεις, μπορεί να είναι έμπορος, ταξιδιώτης, πολεμιστής, πειρατής, κατακτητής ή πρόσφυγας. Η Μεσόγειος της Οδύσσειας παύει έτσι να είναι μόνο ένας μυθολογικός χάρτης με Κύκλωπες και Σειρήνες. Γίνεται ένας κόσμος θαλάσσιων δικτύων, όπου άνθρωποι, αγαθά, ιστορίες, πλούτος και βία ταξιδεύουν μαζί. Και από την κατάρρευση του παλιού κόσμου θα αναδυθεί σταδιακά ένας άλλος: των πόλεων, του εμπορίου, της γραφής και του δημόσιου λόγου.
Τρίτον, ο Νόλαν φαίνεται να δίνει ιδιαίτερο βάρος στην κατάλυση του «νόμου του Δία». Εδώ η διάκριση των τριών επιπέδων είναι κρίσιμη. Δεν υπάρχει στον Όμηρο ένας ενιαίος, κωδικοποιημένος «νόμος του Δία» με τη σύγχρονη έννοια. Αυτή είναι σε μεγάλο βαθμό διατύπωση του Νόλαν. Υπάρχει όμως στην Οδύσσεια κάτι θεμελιώδες: η ξενία. Ο Ζευς Ξένιος προστατεύει τον ξένο και τον ικέτη και, μαζί τους, την αμοιβαιότητα και την εμπιστοσύνη που επιτρέπουν σε μια κοινωνία να λειτουργεί.
Ένα μεγάλο μέρος του έπους μπορεί πράγματι να διαβαστεί σαν σειρά δοκιμασιών πολιτισμού. Τι κάνεις όταν ένας άγνωστος φτάνει στην πόρτα σου; Ο Πολύφημος, αντί να φιλοξενήσει τον ξένο, τον καταβροχθίζει. Οι μνηστήρες, πάλι, αντιστρέφουν τη σχέση της φιλοξενίας: ως φιλοξενούμενοι κατατρώγουν τον οίκο που τους φιλοξενεί.
Η ακολουθία είναι εντυπωσιακά επίκαιρη: ξενία – αμοιβαιότητα – εμπιστοσύνη – κοινωνική τάξη. Όταν αυτή σπάσει, ακολουθούν δυσπιστία – αρπαγή – βία – χάος. Ο Νόλαν παίρνει αυτή την ομηρική ιδέα και θέτει ένα σύγχρονο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν ακόμη και οι «πολιτισμένοι» παύουν να αναγνωρίζουν κοινούς κανόνες στη σχέση τους με τον άλλον;
Και τέταρτον, υπάρχει η μήτις. Ίσως εδώ βρίσκεται η καρδιά του ίδιου του Οδυσσέα. Η Τροία δεν πέφτει επειδή οι Έλληνες έγιναν ισχυρότεροι. Πέφτει μέσω ενός τεχνάσματος — μέσω σχεδίου, δόλου και νοημοσύνης. Στην ομηρική παράδοση αναδεικνύεται έτσι μια καθοριστική αντίθεση: από τη μία η βίη, η σωματική και πολεμική ισχύς, και από την άλλη η μῆτις, η ευφυΐα, το στρατήγημα, η προσαρμοστικότητα. Ο Αχιλλέας είναι ο κατεξοχήν ήρωας της πρώτης, ο Οδυσσέας της δεύτερης.
Ο ήρωας δεν είναι πλέον μόνο εκείνος που είναι ισχυρότερος. Μπορεί να είναι εκείνος που καταλαβαίνει καλύτερα. Ο Οδυσσέας επιβιώνει επειδή σκέφτεται, προσαρμόζεται, συγκρατείται, περιμένει και αφηγείται. Απέναντι στον πανίσχυρο Πολύφημο μετατρέπει ακόμη και μια λέξη —το «Οὖτις», «Κανένας»— σε όπλο. Η γλώσσα νικά τη δύναμη.
Τι αξίζει, λοιπόν, να πάρουμε μαζί μας;
Αν ενώσουμε τα τέσσερα σημεία, ο Οδυσσέας γίνεται κάτι περισσότερο από ένας βασιλιάς που προσπαθεί να γυρίσει σπίτι. Γίνεται ο άνθρωπος που πρέπει να μάθει να επιβιώνει όταν ο κόσμος που γνώριζε έχει τελειώσει.
Ίσως γι’ αυτό η Οδύσσεια επέδρασε τόσο βαθιά στην ανθρωπότητα. Γιατί αφηγείται μια διαδρομή που επαναλαμβάνεται σε κάθε ανθρώπινη ζωή: φεύγω, χάνομαι, δοκιμάζομαι, αλλάζω, επιστρέφω. Μόνο που εκείνος που επιστρέφει δεν είναι ποτέ ακριβώς εκείνος που έφυγε. Ο «πολύτροπος» Οδυσσέας επιβιώνει επειδή μπορεί να αλλάζει χωρίς να χάνει τη μνήμη του ποιος είναι.
Και τότε η σύνδεση με τη γλώσσα γίνεται σχεδόν αυτονόητη.
Οι κόσμοι χάνονται. Ο πλούτος χάνεται. Η εξουσία χάνεται — ο Οδυσσέας τη στερείται επί είκοσι χρόνια. Αυτό που μπορεί να περάσει από έναν κόσμο στον επόμενο είναι η μνήμη, η ταυτότητα, η ευφυΐα, ο λόγος, η σχέση με τον άλλον και η ανάγκη του νόστου.
Η ελληνική γλώσσα άντεξε επειδή άνθρωποι τη μετέφεραν μέσα στον χρόνο. Η Οδύσσεια άντεξε ίσως για τον ίδιο λόγο: επειδή κάθε γενιά αναγνώρισε μέσα της κάτι που δεν ήθελε να χάσει. Ένα ποίημα που κουβαλούσε ήδη τη μνήμη ενός χαμένου κόσμου όταν αποκρυσταλλώθηκε εξακολουθεί, περίπου 2.700 χρόνια αργότερα, να μας βοηθά να καταλάβουμε τον δικό μας.
Γι’ αυτό δεν επιστρέφει μόνο ο Οδυσσέας στην Ιθάκη.
Comments are closed.