Φωτιά στην Κόνιτσα: Τι δείχνουν τα πρώτα ευρήματα από την αυτοψία – «Καμπανάκι» για το ρόμπολο

H φωτιά στην Τραπεζίτσα της Κόνιτσας προστίθεται στη λίστα με τα σημαντικά συμβάντα που τα τελευταία χρόνια πλήττουν τα ορεινά δάση της Βόρειας Ελλάδας. Παρόμοια περιστατικά έχουν καταγραφεί σε περιοχές όπως ο Όρβηλος, το Παγγαίο, το Μενοίκιο, τα Πιέρια Όρη και η Βάλια Κάλντα. Η εκδήλωση τέτοιων πυρκαγιών δεν είναι νέα, καθώς συχνά σχετίζεται με έντονη κεραυνική δραστηριότητα και, λόγω της γεωμορφολογίας, οι εστίες παραμένουν ενεργές για ημέρες, καίγοντας αργά τη χαμηλή βλάστηση και τα νεκρά υπολείμματα στο έδαφος.

Στις τελευταίες ημέρες της πυρκαγιάς στην περιοχή και ενώ είχε τεθεί υπό μερικό έλεγχο, επιστήμονες του WWF Ελλάς και του Μεσογειακού Ινστιτούτου για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA), μαζί με μέλη του Ορειβατικού Συλλόγου Κόνιτσας, πραγματοποίησαν αυτοψία. Στόχος ήταν μια πρώτη εκτίμηση της έκτασης και του τρόπου με τον οποίο επηρεάστηκε το δασικό οικοσύστημα. Με βάση τις παρατηρήσεις πεδίου και δορυφορικές εικόνες, η πυρκαγιά εκτιμάται ότι επηρέασε περίπου 10.000 στρέμματα.

Η εικόνα της καταστροφής δεν είναι ενιαία. Στο μεγαλύτερο μέρος, η φωτιά κινήθηκε στην επιφάνεια, καίγοντας επιφανειακή βλάστηση και τα νεκρά υπολείμματα στο έδαφος. Τα έργα διαχείρισης καύσιμης ύλης που υλοποιήθηκαν φέτος γύρω από την Κόνιτσα από το αρμόδιο δασαρχείο φαίνεται να συνέβαλαν θετικά. Ωστόσο, σύμφωνα με τη χαρτογράφηση και τις επιτόπιες παρατηρήσεις, περίπου 1.000 στρέμματα επλήγησαν στις κόμες των δέντρων. Αυτή η έκταση απαιτεί στενότερη παρακολούθηση για τη μεταπυρική εξέλιξή της.

Πυρκαγιά επιφάνειας και επικόρυφη πυρκαγιά

Οι πυρκαγιές στα ορεινά δάση ξεκινούν συχνά ως πυρκαγιές επιφάνειας, καίγοντας χόρτα, θάμνους, πευκοβελόνες και άλλα νεκρά υλικά κοντά στο έδαφος, χωρίς να μεταδίδονται απαραίτητα στις κόμες των δέντρων. Όταν η ένταση παραμένει χαμηλή ή μέτρια, τόσο η πανίδα όσο και τα περισσότερα ώριμα δέντρα επιβιώνουν. Υπό αυτές τις συνθήκες, η φωτιά μπορεί να λειτουργήσει θετικά για το οικοσύστημα, ανακυκλώνοντας θρεπτικά στοιχεία και δημιουργώντας μικρά ανοίγματα στη βλάστηση, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση ενός πιο ετερογενούς δασικού τοπίου.

Το αποτέλεσμα εξαρτάται από τη δριμύτητα, τη διάρκεια και τη συχνότητα της φωτιάς, καθώς και από το είδος της βλάστησης. Το ανησυχητικό στοιχείο προκύπτει όταν οι φωτιές αλλάζουν χαρακτήρα λόγω ξηρασίας, υψηλής θερμοκρασίας, ισχυρών ανέμων ή συσσώρευσης καύσιμης ύλης. Τότε, η πυρκαγιά μπορεί να ανέβει στις κόμες των δέντρων και να εξελιχθεί σε επικόρυφη, με σοβαρότερες συνέπειες, ειδικά στα ορεινά ψυχρόβια κωνοφόρα που δεν διαθέτουν αποτελεσματικούς μηχανισμούς φυσικής μεταπυρικής αποκατάστασης.

Η φυσική αναγέννηση αυτών των ειδών εξαρτάται κυρίως από τα άκαυτα δέντρα που παραμένουν στην καμένη έκταση και λειτουργούν ως πηγές σπόρων.

Αισιόδοξα συμπεράσματα και προκλήσεις για το ρόμπολο

Τα πρώτα συμπεράσματα από την αυτοψία και τη δορυφορική ανάλυση είναι σχετικά αισιόδοξα για το μεγαλύτερο μέρος της έκτασης που επηρεάστηκε. Στις περισσότερες περιοχές όπου επλήγησαν οι κόμες, οι καμένες επιφάνειες δεν είναι μεγάλες ή ενιαίες, ενώ ανάμεσά τους διατηρούνται αρκετά άκαυτα δέντρα και νησίδες ζωντανής βλάστησης, που θα συμβάλουν στην αποκατάσταση.

Για τη μεγαλύτερη έκταση των 1.000 στρεμμάτων όπου κάηκαν οι κόμες, έμφαση πρέπει να δοθεί στην παρακολούθηση και υποβοήθηση της φυσικής αναγέννησης, όχι στην άμεση αναδάσωση. Η αναδάσωση σε πολλές από αυτές τις εκτάσεις θεωρείται σχεδόν αδύνατη λόγω του ανάγλυφου.

Οι πρώτοι μήνες είναι κρίσιμοι για την ανάκαμψη. Εφόσον δεν υπάρξουν έντονα επεισόδια βροχόπτωσης που θα προκαλούσαν διάβρωση, αναμένεται σύντομα η πρώτη βλάστηση. Αυτή θα βοηθήσει στη συγκράτηση του εδάφους και στη δημιουργία συνθηκών για εγκατάσταση νέων δέντρων από σπόρους των γειτονικών άκαυτων δέντρων.

Για να αποφευχθεί η διάβρωση, απαιτείται άμεση διερεύνηση από τη Δασική Υπηρεσία, με εκτίμηση του κινδύνου και εφαρμογή στοχευμένων ήπιων αντιδιαβρωτικών παρεμβάσεων. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις απότομες χαράδρες και κατά μήκος ρεμάτων που οδηγούν προς την Κόνιτσα, όπου εμφανίζονται ζώνες με εντονότερα καμένη βλάστηση και περισσότερο εκτεθειμένο έδαφος. Σε αυτές τις περιοχές, η κατασκευή περιορισμένου αριθμού κορμοφραγμάτων πρέπει να εξεταστεί κατά προτεραιότητα για την προστασία της Κόνιτσας.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η κορυφογραμμή της Τραπεζίτσας, όπου αναπτύσσονται ώριμα άτομα λευκόδερμης πεύκης ή ρόμπολου (Pinus heldreichii). Πρόκειται για είδος μεγάλης οικολογικής σημασίας και μακροβιότητας. Η πυρκαγιά έπληξε με υψηλή δριμύτητα τμήματα του ώριμου δάσους ρόμπολου και δεν φαίνεται να έχουν παραμείνει αρκετά άκαυτα ώριμα δέντρα για τη φυσική διασπορά των σπόρων. Αυτό δεν συνεπάγεται άμεση αναδάσωση, αλλά απαιτεί συστηματική και μακροχρόνια παρακολούθηση της φυσικής αναγέννησης και πιθανόν στοχευμένες φυτεύσεις στο μέλλον.

Νέα δεδομένα για τις πυρκαγιές στα βουνά

Οι πυρκαγιές στα βουνά δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Ωστόσο, η περίπτωση της Τραπεζίτσας επιβεβαιώνει ότι οι συνθήκες υπό τις οποίες εκδηλώνονται πλέον πυρκαγιές σε μεγάλα υψόμετρα έχουν αλλάξει, αυξάνοντας την ένταση και τη συχνότητα εμφάνισής τους στο υψηλό τμήμα των δέντρων. Έτσι, επηρεάζονται οικοσυστήματα που ιστορικά ήταν λιγότερο εκτεθειμένα.

Η νέα αυτή πραγματικότητα απαιτεί αναθεώρηση του σχεδιασμού για τη διαχείριση και προστασία αυτών των ιδιαίτερων οικοσυστημάτων, προκειμένου να μειωθεί ο κίνδυνος και οι επιπτώσεις των πυρκαγιών στα ορεινά δάση της Βόρειας Ελλάδας.