Γιώργος Παπαγεωργίου στα «ΝΕΑ»: «Στην εποχή μας, ο Μεγάλος Αδερφός είμαστε πια εμείς»

Το «1984 – Ο τελευταίος άνθρωπος», η παράσταση που έκανε την οργουελική δυστοπία ένα από τα πιο επιδραστικά θεατρικά γεγονότα της περσινής χρονιάς, επιστρέφει από τις 12 Οκτωβρίου για δεύτερη σεζόν στο θέατρο Δίπυλον.

Ο Γιώργος Παπαγεωργίου, ο οποίος υπογράφει τη σκηνοθεσία και πρωταγωνιστεί, δεν αντιμετωπίζει το «1984» ως ένα μακρινό πολιτικό μυθιστόρημα αλλά ως έναν καθρέφτη μιας πραγματικότητας που βρίσκεται επικίνδυνα κοντά στο παρόν. Ο ίδιος υποδύεται όλους τους ρόλους της ιστορίας του Ουίνστον Σμιθ, μιλώντας συχνά εξ ονόματός του ή των προσώπων που τον περιβάλλουν, έχοντας μαζί του τέσσερις μουσικούς επί σκηνής.

«Το υβρίδιο θεάτρου – συναυλίας που επιχειρούμε κάνει το κείμενο πολύ πιο άμεσο. Η πρόθεσή μας ήταν να υψώνεται στο πρόσωπο του θεατή, να λειτουργεί σαν ένα χαστούκι και ταυτόχρονα να αναδεικνύει το βαθιά πολιτικό κείμενο του Οργουελ. Δεν ήθελα η παράσταση να έχει κάτι δοκιμιακό αλλά να λειτουργεί σαν μια πολύ ισχυρή υπενθύμιση του τι μπορεί να συμβεί αν τα πράγματα τ’ αφήσουμε όπως είναι τώρα. Είμαστε σε μια εποχή που πολύ επιθετικά πια λειτουργεί προς τον εκφασισμό της κοινωνίας. Ελλοχεύει μια λατρεία προς τα άκρα και τον ολοκληρωτισμό, η οποία δεν είναι καθόλου θεωρητική. Βλέπουμε ότι κομμάτια του Οργουελ που γράφτηκαν το 1948 είναι όσα ζούμε τώρα. Είχε προβλέψει την έννοια της παρακολούθησης, των drones, των βομβαρδισμών μέσω ελικοπτέρων και φυσικά τον Μεγάλο Αδερφό και τις κάμερες. Ολα αυτά, για να γραπώσουν τον θεατή, δεν μπορεί να ειπωθούν μέσα από μια φιλοσοφική αναζήτηση», αναφέρει ο Γιώργος Παπαγεωργίου μιλώντας στο «Νσυν».

Ο Ουίνστον Σμιθ, το κεντρικό πρόσωπο του έργου, παλεύει να επιβιώσει σωματικά, νοητικά και ψυχικά μέσα σ’ έναν ζοφερό κόσμο, όπου η καταπάτηση της ατομικής ελευθερίας, ο καθολικός έλεγχος της πληροφορίας, η βίαιη καταστολή και η προσπάθεια εξουδετέρωσης της ικανότητας για αυτόνομη σκέψη συνθέτουν την εφιαλτική καθημερινότητα. Αυτά ακριβώς τα ζητήματα μπαίνουν στον πυρήνα της σκηνοθεσίας, επιδιώκοντας να μην παραμείνουν απλώς ιδέες αλλά να γίνουν μια ζωντανή εμπειρία για τους θεατές.

«Θα ήθελα να αναγνωρίσουν τα αντίποινα που μπορεί να έχει όποιος προσπαθεί να βγει εκτός συστήματος. Αλλά και να μη θεωρήσουν ότι η εποχή μας δεν μπορεί να ξαναγυρίσει είτε σε συνθήκες αποκλεισμού είτε βασανιστηρίων σε μια σκοτεινή αίθουσα. Ο κοινωνικός αποκλεισμός έρχεται πολύ πιο ύπουλα, σε ανθρώπους οι οποίοι τυχαίνει να έχουν διαφορετική άποψη ή θέλουν να λειτουργήσουν εκτός συστήματος.

Δεν τους δίνεται το δικαίωμα να είναι έξω από το σύστημα και άρα πρέπει να υπακούσουν στον Μεγάλο Αδερφό, ο οποίος δεν είναι καν ο πρωθυπουργός ή η κυβέρνηση. Είναι κάτι πολύ πιο ισχυρό και πάνω από τους ίδιους. Αν λοιπόν κάποιος δεν θέλει να υπακούσει σ’ αυτόν τον κανόνα, στ’ αλήθεια πια δεν μπορεί να ζει ή θα ζει ως ένας πολίτης τρίτης – τέταρτης κατηγορίας. Αυτό θα ήθελα να σκεφτούν οι θεατές μετά την παράσταση όπως και ότι το σύστημα, όταν το ζορίσεις, θα σου δείξει τα δόντια του», τονίζει ο Γιώργος Παπαγεωργίου.

Εθισμός στα social media

Η ασφυκτική πραγματικότητα μέσα στην οποία κινείται ο Ουίνστον δεν μοιάζει τελικά τόσο μακρινή. Οι κάμερες και ο Μεγάλος Αδερφός, που ο Οργουελ προέβαλε ως σύμβολα μιας κοινωνίας όπου η εξουσία παρακολουθεί κάθε κίνηση κι ελέγχει κάθε σκέψη, σήμερα έχουν αποκτήσει μια διαφορετική διάσταση. Δεν είναι μόνο κάτι που μας επιβάλλεται από πάνω, αλλά κάτι που σε μεγάλο βαθμό έχουμε επιτρέψει να ενταχθεί στην καθημερινότητά μας. «Εχουμε πουλήσει την ελευθερία μας με αντάλλαγμα μια εικονική κοινωνικοποίηση.

Οι άνθρωποι δεν νομίζω να έχουν υπάρξει ξανά τόσο μόνοι. Υπάρχει μια τελείως πλασματική αίσθηση ότι έχουμε φίλους, ακουγόμαστε κι έχουμε δικαίωμα γνώμης. Ολα πια γίνονται αστραπιαία. Πεθαίνει κάποιος και κατευθείαν πρέπει να ποστάρουμε μια γνώμη, μια φωτογραφία, να πούμε κάτι, να τοποθετηθούμε. Εχουμε εθιστεί στα social media. Ο εγκέφαλός μας έχει μάθει πια να λειτουργεί ανά δέκα δευτερόλεπτα με κάτι καινούργιο και κανένας δεν ξέρει ποιο θα είναι το αποτέλεσμα όλου αυτού σε 20 με 30 χρόνια.

Αισθάνομαι ότι πλέον υπάρχει ένα κυνήγι εμπειριών, το οποίο όμως αποκλειστικά συνοδεύεται από μια καταγραφή ενός βίντεο, μιας κάμερας, μιας στιγμής. Αν δεν ποστάρω, δεν υπάρχω. Εχουμε πουλήσει την ψυχή μας κανονικά, όπως ο Φάουστ, όλα τα προσωπικά μας δεδομένα. Στην εποχή μας, ο Μεγάλος Αδερφός είμαστε πια εμείς. Είναι πάρα πολύ εύκολο να γίνει για όποιον αποφασίσει να μας ελέγξει, να μας καθοδηγήσει, να μας επιβληθεί», δηλώνει ο δημιουργός της παράστασης.

Απέναντι σ’ έναν μηχανισμό που μοιάζει αδύνατο να νικηθεί, ο ήρωάς του επιχειρεί να κάνει τη δική του πράξη αντίστασης, διεκδικώντας ένα κομμάτι ελευθερίας. Η προσπάθειά του όμως οδηγείται στην αποτυχία, χωρίς να ακυρώνει τη γενναία πράξη του.

«Ο Ουίνστον καταλήγει να μην είναι ένας ήρωας αλλά ένας άνθρωπος που προσπάθησε να κάνει μια ηρωική πράξη κι απέτυχε. Προσωπικά, όταν άρχισα να ασχολούμαι με την παράσταση, κατάλαβα πόσο δύσκολο είναι κάποιος να κάνει την υπέρβαση, να κάνει μια ηρωική πράξη, όπως οι 200 κομμουνιστές της Καισαριανής για παράδειγμα. Ο Ουίνστον είναι κοντά στον μέσο άνθρωπο, η αδυναμία του οποίου να μπορέσει να κάνει αυτό το άλμα προς την ηρωική πράξη ουσιαστικά τον φέρνει πιο κοντά στην ανθρώπινη ύπαρξη.

Εχει σημασία ότι στο τέλος τον βλέπουμε να καταστρέφεται, να καταρρέει ουσιαστικά και να γίνεται ένας τελειωμένος άνθρωπος μέσα σ’ αυτό το σύστημα. Επειδή έχουμε μάθει σ’ αυτή τη ζωή να βλέπουμε τους ήρωες, καμιά φορά πρέπει να κοιταζόμαστε στον καθρέφτη και να καταλαβαίνουμε ότι οι περισσότεροι από εμάς δεν είμαστε έτοιμοι να κάνουμε αυτή την ηρωική πράξη. Είμαστε δυστυχώς πιο κοντά σε αυτό που λέγεται ανθρώπινη αδυναμία», καταλήγει ο Γιώργος Παπαγεωργίου.