11η Σεπτεμβρίου: Aπολογισμός για την επίθεση που άλλαξε τον κόσμο

Αποτελεί αδιαμφισβήτητα το πλέον καθοριστικό σημείο καμπής στην αυγή του 21ου αιώνα. Η τρομοκρατική επίθεση της Αλ Κάιντα στους Δίδυμους Πύργους, στις 11 Σεπτεμβρίου 2001, και το πλήγμα στο Πεντάγωνο «τραυμάτισαν» το αίσθημα ασφάλειας της μοναδικής τότε υπερδύναμης και αναδιαμόρφωσαν την αρχιτεκτονική της παγκόσμιας τάξης.

Στο πεδίο των διεθνών σχέσεων, η επίθεση ανέτρεψε τις παραδοσιακές παραδοχές. Η προσοχή μετατοπίστηκε από τις διακρατικές συγκρούσεις στους μη κρατικούς δρώντες και τη διακρατική τρομοκρατία, εγκαινιάζοντας την αμφιλεγόμενη εποχή του «Πολέμου κατά της τρομοκρατίας». Η έννοια της εθνικής κυριαρχίας επαναπροσδιορίστηκε, όπως και η ισορροπία μεταξύ ελευθερίας και ασφάλειας. Η κρατική επιτήρηση, οι αυστηροί έλεγχοι στις μετακινήσεις και η γιγάντωση των μηχανισμών ασφαλείας έγιναν η νέα παγκόσμια κανονικότητα.

Παράλληλα, το γεγονός αυτό άλλαξε τη γεωπολιτική οπτική για τη Μέση Ανατολή, πυροδοτώντας μακροχρόνιες στρατιωτικές επεμβάσεις στο Αφγανιστάν και το Ιράκ, των οποίων οι αλυσιδωτές αντιδράσεις – όπως η αποσταθεροποίηση περιοχών και η ανάδυση νέων εξτρεμιστικών οργανώσεων – επηρεάζουν τη διεθνή σκηνή μέχρι σήμερα.

Σήμερα, τα διδάγματα της 11ης Σεπτεμβρίου παραμένουν επίκαιρα (αλλά τα έχουμε αποδεχθεί;).  Υπενθυμίζουν ότι η απόλυτη προσήλωση στην ασφάλεια, όταν στερείται στρατηγικού βάθους και διπλωματικής συνέχειας, μπορεί να οδηγήσει σε ασύμμετρες παγίδες. Καθώς ο κόσμος μεταβαίνει από τον μονοπολικό στον πολυπολικό ανταγωνισμό, η 11η Σεπτεμβρίου διδάσκει πως οι ασύμμετρες απειλές δεν εξαφανίζονται, αλλά μεταλλάσσονται, απαιτώντας από τη διεθνή κοινότητα πολυμερή συνεργασία και σεβασμό στο διεθνές δίκαιο.

«Παραμένει σύμβολο και καταλύτης της ισλαμιστικής τρομοκρατίας» του Τριαντάφυλλου Καρατράντου

Οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 είναι το γεγονός που καθόρισε τον 21ο αιώνα, το διαπιστώνουμε άλλωστε κάθε χρόνο που περνά, καθώς παραμένουν ο σταθμός που άλλαξε τη ζωή μας. Για παράδειγμα, λίγοι άνθρωποι έχουν έντονες μνήμες από τα αεροπορικά ταξίδια πριν από την 11η Σεπτεμβρίου. Ενας τομέας που άλλαξε εκ θεμελίων, ως ένα από τα άμεσα μέτρα προστασίας έναντι της απειλής της διεθνούς ισλαμιστικής τρομοκρατίας. Η ίδια η ασφάλεια, συνολικά, άλλαξε δραστικά. Δεν είναι τυχαίο πως για είκοσι ένα χρόνια, μέχρι την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, η ισλαμιστική τρομοκρατία δέσποσε ως η κυρίαρχη απειλή για την παγκόσμια ασφάλεια.

Είκοσι πέντε χρόνια μετά τι μπορούμε όμως να κρατήσουμε από αυτό το πραγματικά παγκόσμιο γεγονός;

Μας βοηθούν σε αυτή την άσκηση οι δύο βασικοί στόχοι που είχαν θέσει ως κυρίαρχα στοιχεία της απάντησής τους οι ΗΠΑ.

Η υποστήριξη των Ταλιμπάν στην Αλ Κάιντα θεωρήθηκε και ήταν κλειδί για να μπορέσει η τρομοκρατική οργάνωση να καταστεί μια απειλή του επιπέδου των επιθέσεων στην καρδιά των ΗΠΑ. Ηταν λοιπόν αναμενόμενο πως η ανατροπή του καθεστώτος και ο εκδημοκρατισμός του Αφγανιστάν θα ήταν ένας σημαντικός στόχος των ΗΠΑ. Συνδέθηκε άλλωστε με τη γενικότερη ιδεολογική επιλογή για τη λεγόμενη «εξαγωγή της δημοκρατίας» και της αλλαγής καθεστώτων. Δυστυχώς για τους πολίτες του Αφγανιστάν και κυρίως για τις γυναίκες, μετά από είκοσι χρόνια δύσκολων προσπαθειών, το 2021, οι Ταλιμπάν επέστρεψαν εκεί από όπου ανετράπησαν, στη διακυβέρνηση του Αφγανιστάν. Οποιοι πίστεψαν στις διαβεβαιώσεις των Ταλιμπάν πως αυτή τη φορά θα λειτουργούσαν διαφορετικά, διαψεύστηκαν γρήγορα και επώδυνα για τους πολίτες αυτής της πολύπαθης χώρας. Πολύ γρήγορα οι Ταλιμπάν έδειξαν αυτό που πραγματικά είναι, ένα αυταρχικό ισλαμιστικό καθεστώς που καταπατά τα ανθρώπινα δικαιώματα, υποτιμά πλήρως τη θέση της γυναίκας και προωθεί την πλέον συντηρητική εφαρμογή του Ισλάμ στην καθημερινότητα.

Η εξουδετέρωση της Αλ Κάιντα επί του εδάφους, στις περιοχές μεταξύ Αφγανιστάν και Πακιστάν, ήταν ο δεύτερος μεγάλος στόχος της στρατιωτικής επέμβασης. Είκοσι πέντε χρόνια μετά και παρά τον θάνατο του Οσάμα Μπιν Λάντεν το 2011 και του διαδόχου του Αϊμάν αλ Ζαουαχίρι το 2022, η οργάνωση εξακολουθεί να υπάρχει και να αποτελεί μία από τις πλέον επικίνδυνες και θανατηφόρες. Ενώ στην ευρύτερη περιοχή έχει εμφανιστεί και μία ακόμη ιδιαιτέρως επικίνδυνη ισλαμιστική τρομοκρατική οργάνωση, η ISIS-KP.

Αξίζει όμως να αναφερθούμε και στην εξέλιξη της τρομοκρατίας γενικότερα και στο ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της απειλής σήμερα.

Η ιδεολογία και η θρησκεία, κυρίως στην περίπτωση της ισλαμιστικής ριζοσπαστικοποίησης, παραμένουν βασικές παράμετροι της απειλής. Ωστόσο, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, έχει ενταθεί και η μη ιδεολογική ριζοσπαστικοποίηση, που λειτουργεί κυρίως αντιδραστικά, μέσω της έκφρασης στη βία παραπόνων, οργής και αίσθησης αποκοπής. Οι θεωρίες συνωμοσίας, η κουλτούρα της βίας και ο νιχιλισμός, κυρίως των ανηλίκων, έχουν δημιουργήσει μια αντισυστημική συνθήκη που οδηγεί όλο και περισσότερους ανθρώπους στον βίαιο εξτρεμισμό και στην τρομοκρατία.

Η Αλ Κάιντα, η ISIS και διάφορες συνδεόμενες με αυτές οργανώσεις παραμένουν επικίνδυνες και σε σημαντικό βαθμό καθορίζουν το μέγεθος της απειλής, οι μοναχικοί όμως δρώντες είναι η αναδυόμενη τάση, που τείνει να καταστεί κυρίαρχη.

Η εξέλιξη των τεχνολογιών είναι αυτή που έχει επηρεάσει καταλυτικά την εξέλιξη της τρομοκρατίας. Τεχνητή νοημοσύνη, κοινότητες online gaming, influencers του μίσους, χρηματοδότηση με κρυπτονομίσματα, drones και 3D όπλα είναι μερικές από τις πλέον σύγχρονες πτυχές αυτής της διάστασης.

Καταληκτικά, οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου και οι απαντήσεις σε αυτές διαμόρφωσαν σε σημαντικό βαθμό τη συνθήκη που ζούμε σήμερα. Η Αλ Κάιντα συνέβαλε καθοριστικά στο να εμφανιστεί η ISIS και να εισαγάγει τις ισλαμιστικές τρομοκρατικές οργανώσεις στην εποχή της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης και της κυβερνοτρομοκρατίας. Αυτή η συνθήκη, σε συνδυασμό με την επίδραση των μεγαλύτερων και πλέον πολύνεκρων επιθέσεων στο έδαφος δυτικών χωρών, δημιούργησαν ένα παγκόσμιο «τρομοκρατικό brand» που τροφοδοτεί τη μισαλλόδοξη προπαγάνδα και έλκει στην ισλαμιστική ριζοσπαστικοποίηση ανθρώπους. Η δραστηριότητα στον κυβερνοχώρο και η επικοινωνιακή στρατηγική των τρομοκρατικών οργανώσεων εντατικοποίησαν την απειλή των μοναχικών δρώντων. Δεν χρειάζεται να ταξιδέψει κάποιες σε μια ζώνη πολέμου για να ενταχθεί σε μια τρομοκρατική οργάνωση. Επιτίθεται με ένα βανάκι σε ένα πλήθος συγκεντρωμένων πολιτών και δηλώνει την «πίστη» του στην ISIS ή στην Αλ Κάιντα. Η απειλή της ισλαμιστικής τρομοκρατίας τροφοδότησε τέλος σε σημαντικό βαθμό και τον ακροδεξιό βίαιο εξτρεμισμό, μια απειλή που εντείνεται συνεχώς και λειτουργεί ανταγωνιστικά, αλλά και ενισχυτικά με τον ισλαμιστικό.

Είκοσι πέντε χρόνια μετά είναι ευρέως παραδεκτό πως η τρομοκρατία δεν μπορεί να ηττηθεί αν δεν αποδομήσουμε το ιδεολογικό της υπόβαθρο.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, επιστημονικός συνεργάτης ΕΛΙΑΜΕΠ