Ο πόλεμος του Τραμπ γύρισε μπούμερανγκ

Λίγες ημέρες πριν ξεκινήσει, από κοινού με τον ισραηλινό πρωθυπουργό, τον πόλεμο εναντίον του Ιράν, ο Ντόναλντ Τραμπ κάλεσε στο Οβάλ Γραφείο την τότε επικεφαλής των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών για να τη ρωτήσει αν μια ολομέτωπη επίθεση ήταν καλή ιδέα. Σύμφωνα με πηγές της «Wall Street Journal», η Τάλσι Γκάμπαρντ προειδοποίησε τον πρόεδρο των ΗΠΑ ότι η εξόντωση του ανώτατου ηγέτη του Ιράν θα άνοιγε πιθανότατα τον δρόμο σε ένα ακόμη πιο σκληροπυρηνικό καθεστώς, με ακόμη πιο ισχυρό κίνητρο να αποκτήσει πυρηνικά όπλα. Η Τεχεράνη θα έσπευδε να κλείσει τα Στενά του Ορμούζ, αποσταθεροποιώντας την παγκόσμια αγορά ενέργειας. Και θα εξαπέλυε επιθέσεις κατά αμερικανικών δυνάμεων και συμμάχων των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή, θέτοντας εν αμφιβόλω την αποφασιστικότητα της Ουάσιγκτον και την αξιοπιστία της έναντι των συμμάχων της.

Αλλά ο Τραμπ παρέμενε τότε μεθυσμένος από την επιτυχία της τολμηρής στρατιωτικής επιχείρησης για την απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο. Πίστεψε, λοιπόν, ότι μπορούσε να πετύχει μια εξίσου γρήγορη νίκη στη Μέση Ανατολή. Το καθεστώς της Τεχεράνης θα αποκεφαλιζόταν. Στη συνέχεια, οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν τους υδρογονάνθρακες της χώρας.

Ανώτατοι συνεργάτες του, καθώς και ο Μπενιαμίν Νετανιάχου, του έλεγαν πως το Ιράν ήταν ευάλωτο, περισσότερο από ποτέ άλλοτε τις τελευταίες δεκαετίες. Ο Τραμπ διέταξε τελικά την επίθεση, η οποία ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου, και κάλεσε τους Ιρανούς να ανατρέψουν την κυβέρνησή τους.  Ακριβώς έξι μήνες (παρά μία μέρα) αργότερα, η σύγκρουση που ο ίδιος είχε υποσχεθεί ότι θα τελείωνε μέσα σε έξι εβδομάδες συνεχίζεται, χωρίς να διαφαίνεται στον ορίζοντα σαφές τέλος. Και όπως γράφει ο Ισχάν Ταρούρ στο «New Yorker», δύσκολα μπορεί να δει κανείς την κατάσταση ως οτιδήποτε άλλο από μια βαθιά στρατηγική ήττα για τις ΗΠΑ.

Η χρονιά είχε ξεκινήσει με μαζικές αντικυβερνητικές διαδηλώσεις στο Ιράν, με αφορμή την κακοδιαχείριση της οικονομίας από το θεοκρατικό καθεστώς, το οποίο εδώ και χρόνια βρίσκεται επίσης αντιμέτωπο με ασφυκτικές αμερικανικές κυρώσεις.

Οι διαδηλώσεις καταπνίγηκαν βίαια από τις Αρχές. Ακολούθησαν οι βομβαρδισμοί των αμερικανικών και ισραηλινών δυνάμεων, οι οποίοι σκότωσαν τον ογδοντάχρονο ανώτατο ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, καθώς και αρκετά στελέχη της ιρανικής ηγεσίας, αποδεκάτισαν την πολεμική αεροπορία και το πολεμικό ναυτικό της χώρας και έπληξαν σχολεία, πανεπιστήμια και υγειονομικές δομές: μόνο τις πρώτες εβδομάδες της εκστρατείας σκοτώθηκαν περισσότεροι από 3.000 άμαχοι.

Το καθεστώς που επέζησε, όμως, οχυρώθηκε και, αξιοποιώντας τις ασύμμετρες δυνατότητές του, έκλεισε τα Στενά του Ορμούζ. Εργαλειοποίησε έτσι τη γεωγραφική θέση της χώρας με τρόπους που δεν είχε επιχειρήσει στο παρελθόν, προκειμένου να επιβαρύνει την παγκόσμια οικονομία και να αυξήσει την πίεση στην Ουάσιγκτον.

Εξι μήνες μετά την έναρξη του πολέμου, κανένας από τους αρχικούς στόχους που προέβαλε ο Τραμπ – μεταξύ άλλων, η εξουδετέρωση του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν και η εξάλειψη της δυνατότητάς του να αναπτύσσει και να χρησιμοποιεί βαλλιστικούς πυραύλους – δεν έχει επιτευχθεί. Αντίθετα, οι ΗΠΑ προσπαθούν τώρα να στερήσουν από την Τεχεράνη το ισχυρότερο διαπραγματευτικό όπλο που απέκτησε εξαιτίας, ακριβώς, της επέμβασης του Τραμπ: τον έλεγχο στα Στενά του Ορμούζ.

Παρά τις πρωτοβουλίες που έχουν αναληφθεί το τελευταίο διάστημα από τον Τραμπ και τους συμμάχους του, το πετρέλαιο και άλλες κρίσιμες προμήθειες εξακολουθούν να μη διακινούνται ελεύθερα μέσω της θαλάσσιας οδού, ενώ οι τιμές του φυσικού αερίου παραμένουν υψηλές.

Το Ιράν εξακολουθεί να επιτίθεται σε δεξαμενόπλοια και επιδιώκει να διατηρήσει κάποια μορφή ελέγχου στα Στενά ακόμη και μετά την επίτευξη διπλωματικής συμφωνίας – μόλις χθες, οι Φρουροί της Επανάστασης ανακοίνωσαν ότι επιτεύχθηκαν «ορισμένες συμφωνίες» με το Ομάν, έναν βασικό διαμεσολαβητή με τις ΗΠΑ που ο Τραμπ έχει εντούτοις απειλήσει να βομβαρδίσει, λόγω των παράλληλων διαπραγματεύσεων του με το Ιράν.

Στο μεταξύ, το ιρανικό καθεστώς συνεχίζει την καταστολή κάθε αντικαθεστωτικής φωνής· σύμφωνα με τον ΟΗΕ, οι εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων και αντιφρονούντων αυξάνονται με ταχείς ρυθμούς. Ο Τραμπ είχε πει στους πολίτες του Ιράν ότι «η βοήθεια είναι καθ’ οδόν», όμως αυτά που τελικά έφτασαν ήταν μόνο η καταστροφή, η περαιτέρω οικονομική επιβάρυνση και μια ανανεωμένη καταστολή από ένα καθεστώς που γνωρίζει καλύτερα από οτιδήποτε άλλο πώς να διατηρείται στην εξουσία. «Το Ιράν βγήκε από τον πόλεμο πολύ ισχυρότερο, όχι μόνο ως προς τη σταθερότητα του καθεστώτος, αλλά και, ευρύτερα, ως προς την αυτοπεποίθησή του», είπε στον Ταρούρ ο Βάλι Νασρ, καθηγητής Σπουδών Μέσης Ανατολής και Διεθνών Υποθέσεων στο Johns Hopkins. «Επομένως, το ποτήρι για το Ιράν είναι αναμφίβολα μισογεμάτο. Και, ακόμη κι αν δεν χρησιμοποιήσουμε απόλυτους χαρακτηρισμούς όπως νίκη και ήττα, είναι σαφές ότι για τους Αμερικανούς είναι μισοάδειο».

Οι ΗΠΑ έχουν καταναλώσει σημαντικό μέρος των αποθεμάτων τους σε κατευθυνόμενα πυρομαχικά ακριβείας και πυραύλους αεράμυνας, ενώ οι στρατιωτικές βάσεις τους στην περιοχή έχουν δεχθεί σοβαρά ιρανικά πλήγματα, τα οποία έχουν προκαλέσει ζημιές και σε πολιτικές και ενεργειακές υποδομές σε ολόκληρη την περιοχή. Η νέα τριμερής αμυντική συμμαχία μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν – την οποία ο Τραμπ χαιρέτισε δημοσίως – αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας περιοχής που αναζητά πλέον μεγαλύτερη αυτονομία από τις ΗΠΑ και επιδιώκει να αντισταθμίσει την αβεβαιότητα που προκαλούν τόσο ένα ανθεκτικό Ιράν όσο και ένα επιθετικό Ισραήλ. «Η μεγαλύτερη αλλαγή είναι ότι οι πρωτεύουσες του Κόλπου δεν αισθάνονται πλέον άνετα να ευθυγραμμίζονται απλώς με την πολιτική της μέγιστης πίεσης. Θέλουν ολοένα και περισσότερο αυτονομία τόσο από την Ουάσιγκτον όσο και από την Τεχεράνη», σημειώνει ο Αλεξ Βατάνκα, διευθυντής του προγράμματος για το Ιράν στο Middle East Institute, δεξαμενή σκέψης με έδρα την Ουάσιγκτον. Ο ίδιος εντάσσει τις δυσκολίες του Τραμπ σε μια «ραγδαία υποχώρηση της αμερικανικής ισχύος και του αμερικανικού κύρους».