Το τέλος της παιδικής ηλικίας γεννά τέρατα

Τι θα συνέβαινε εάν ο θεός Πάνας καταλάμβανε το σώμα ενός 15χρονου αγοριού; Η απάντηση βρίσκεται στο «Pan», το πρώτο μυθιστόρημα του Αμερικανού Μάικλ Κλουν που κυκλοφορεί στην Ευρώπη. Ενα παράξενο βιβλίο για τον πανικό, την αποξένωση και την ασταθή συνείδηση του εφήβου. Ταυτόχρονα, μια αφορμή για να θυμηθούμε ότι η λογοτεχνία αγαπούσε πάντοτε τους ανθρώπους που δεν είναι πια παιδιά, αλλά δεν έχουν γίνει ακόμη ενήλικοι.

Η εφηβεία είναι μια ενδιάμεση χώρα χωρίς σταθερά σύνορα. Η παιδική ηλικία τελειώνει απότομα, αφήνοντας πίσω της ένα πένθος που σπάνια αναγνωρίζεται. Ο κόσμος των ενηλίκων βρίσκεται απέναντι, άγνωστος και γοητευτικός, αλλά και βαθιά απειλητικός. Ο έφηβος θέλει να τον κατακτήσει, την ίδια στιγμή που προσπαθεί να αποσχιστεί από αυτόν. Διεκδικεί την ανεξαρτησία του χωρίς να γνωρίζει ακόμη τι θα την κάνει.

Αυτό το ασταθές πλάσμα περιέγραψε υποβλητικά η Φλερ Γιέγκι στο μυθιστόρημά της «Τα μακάρια χρόνια της τιμωρίας» (εκδ. Αγρα). Η ιστορία εκτυλίσσεται σε ένα οικοτροφείο θηλέων, όμως η κλειστοφοβία του χώρου είναι μόνο η επιφάνεια. Στον πυρήνα βρίσκεται το μυστήριο του άλλου ανθρώπου. Μια μαθήτρια γοητεύεται από μια απόμακρη, σχεδόν απάνθρωπη συνομήλική της και επιθυμεί να την κατακτήσει. Οχι απλώς ως φίλη, αλλά ως άγνωστη ήπειρο. Στην εφηβεία, ο άλλος δεν είναι ποτέ ουδέτερος. Είναι αντικείμενο λατρείας, φόβου ή επίθεσης.

Σάλιντζερ, Τζόις, Κινγκ

Ο πιο γνωστός οργισμένος έφηβος της λογοτεχνίας παραμένει ο Χόλντεν Κόλφιλντ στον «Φύλακα στη σίκαλη» (εκδ. Πατάκης) του Τζ. Ντ. Σάλιντζερ. Στα 16 του χρόνια έχει αποβληθεί από το σχολείο, περιπλανιέται στη Νέα Υόρκη και καταδικάζει σχεδόν όλους όσους συναντά. Θεωρεί τον κόσμο των ενηλίκων ψεύτικο, κενό και διεφθαρμένο. Ο ίδιος, βέβαια, παραδέχεται ότι είναι ένας αθεράπευτος ψεύτης. Η επιθετικότητά του δεν πηγάζει από ισχύ, αλλά από ανασφάλεια. Μειώνει τους άλλους για να πάψει να αισθάνεται μικρός.

Απέναντί του βρίσκεται ο Στίβεν Ντένταλους, ο νεαρός καλλιτέχνης του Τζέιμς Τζόις στο «Πορτρέτο του καλλιτέχνη σε νεαρή ηλικία» (εκδ. Πατάκης). Και εκείνος βιώνει τον αποχωρισμό, τη μοναξιά και την ασφυξία που προκαλεί το περιβάλλον του. Διαθέτει, όμως, ένα καταφύγιο: τη δημιουργία. Η τέχνη λειτουργεί ως άμυνα απέναντι στο πένθος για το παιδί που χάθηκε. Αν ο Χόλντεν επιτίθεται στον κόσμο, ο Ντένταλους προσπαθεί να δημιουργήσει έναν καινούργιο.

Η Κάρι Γουάιτ του Στίβεν Κινγκ κάνει κάτι πιο τρομακτικό στο «Κάρι» (εκδ. Κλειδάριθμος). Ανταποδίδει το χτύπημα. Η περιθωριοποιημένη μαθήτρια που κακοποιείται στο σπίτι και ταπεινώνεται στο σχολείο αποκτά τηλεκινητικές δυνάμεις. Η κοινωνικά αδύναμη έφηβη μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτη δύναμη. Το αίμα, σύμβολο ντροπής και γυναικείας «αδυναμίας», γίνεται πηγή ισχύος και εκδίκησης. Η «Κάρι» δεν πρόσφερε απλώς ένα εμβληματικό μυθιστόρημα τρόμου. Δημιούργησε έναν σύγχρονο μύθο: το θύμα του εκφοβισμού μπορεί να επιστρέψει ως τιμωρός.

Πάνας, όπως έφηβος

Κάτι ανάλογο, αν και πολύ πιο εσωτερικό, συμβαίνει στο «Pan» του Μάικλ Κλουν. Ο Νίκολας είναι 15 ετών. Η μητέρα του τον έχει διώξει από το σπίτι και εκείνος ζει με τον πατέρα του σε ένα απομονωμένο προάστιο. Υποφέρει από κρίσεις πανικού και αισθάνεται ότι μπορεί να εγκαταλείπει το σώμα του και να εισέρχεται μέσα στα πράγματα. Σταδιακά πιστεύει ότι έχει κυριευτεί από τον Πάνα, τον θεό της άγριας φύσης, του αιφνίδιου τρόμου και της ανεξέλεγκτης ορμής.

Η επιλογή δεν είναι τυχαία. Η λέξη «πανικός» προέρχεται από το όνομα του θεού που, σύμφωνα με τους αρχαίους, μπορούσε με μια ξαφνική κραυγή να σκορπίσει τρόμο. Ο Πάνας ενσαρκώνει το άγριο και το ακατανόητο. Οπως ακριβώς ο έφηβος: ένα σώμα που αλλάζει, μια συνείδηση που δεν έχει σταθεροποιηθεί και μια επιθυμία που δεν γνωρίζει ακόμη το αντικείμενό της. Ο Κλουν αξιοποιεί δικές του εμπειρίες από κρίσεις πανικού, ναρκωτικά και τελετουργίες της νεότητας. Δεν γράφει, όμως, μόνο για τον έφηβο του παρελθόντος του. Περιγράφει και τον σημερινό νέο που κατακλύζεται από πληροφορίες, αλλά δυσκολεύεται να βρει κάτι αρκετά σημαντικό ώστε να πιστέψει σε αυτό. Σε έναν κόσμο όπου όλα προβάλλονται ταυτόχρονα και μοιάζουν ισότιμα ασήμαντα, το μεταφυσικό, το αλλόκοτο και το συνωμοσιολογικό μπορούν να υποκαταστήσουν το χαμένο νόημα.

Ευγενίδης και Ελις

Η ίδια αποδιοργάνωση διαπερνά τις «Αυτόχειρες παρθένους» (εκδ. Πατάκη) του Τζέφρι Ευγενίδη. Οι πέντε αδελφές Λίσμπον, ηλικίας από 13 έως 17 ετών, γίνονται για τα αγόρια της γειτονιάς ένα αξεδιάλυτο μυστήριο. Το σπίτι τους μοιάζει με πύλη προς έναν άλλο κόσμο. Οι ενήλικοι δεν κατανοούν τις επιθυμίες τους και τα αγόρια τις μετατρέπουν σε αντικείμενα λατρείας. Καμία πλευρά δεν κατορθώνει να τις δει ως πραγματικά πρόσωπα. Η εξαφάνισή τους μέσα από την αυτοκτονία παγιώνει τον μύθο τους. Εναν διαφορετικό τύπο εφηβείας δημιούργησε ο Μπρετ Ιστον Ελις στο «Λιγότερο από μηδέν» (εκδ. Οξύ). Οι νέοι του δεν διαθέτουν μεταφυσικές δυνάμεις ούτε αναζητούν κάποιο υψηλότερο νόημα. Περιφέρονται σε πλούσια προάστια, επαύλεις και πάρτι, μέσα σε έναν κόσμο κατανάλωσης, ναρκωτικών και συναισθηματικού κενού. Είναι παιδιά που έχουν αποκτήσει τα πάντα προτού προλάβουν να επιθυμήσουν οτιδήποτε.

Οουτς και Πλαθ

Αλλού, η έφηβη δεν εξαφανίζεται ούτε παραλύει. Οργανώνεται και επιτίθεται. Στο «Foxfire. Confessions of a girl gang» της Τζόις Κάρολ Οουτς, μια ομάδα κοριτσιών μετατρέπει την οργή σε συλλογική δύναμη. Οι ηρωίδες της δεν περιμένουν τη σωτηρία. Δημιουργούν τη δική τους άγρια κοινότητα και αντιστέκονται σε έναν κόσμο ανδρικής βίας.

Η κληρονομιά τους είναι ορατή σε σύγχρονες ιστορίες όπως στη σειρά «Yellowjackets», όπου η γυναικεία εφηβεία παρουσιάζεται ως πρωτόγονη, βίαιη και σχεδόν ακατανίκητη ενέργεια. Στην άλλη άκρη βρίσκεται η Εστερ Γκρίνγουντ, η ηρωίδα της Σίλβια Πλαθ στον «Γυάλινο κώδωνα» (εκδ. Μελάνι). Η σύγκρουση δεν εκρήγνυται προς τα έξω, αλλά στρέφεται εναντίον του εαυτού. Η αποξένωση γίνεται κατάθλιψη και η ενηλικίωση δεν μοιάζει με υπόσχεση, αλλά με παγίδα. Κάθε λογοτεχνικός έφηβος κουβαλά δύο εποχές: εκείνη που έζησε ο συγγραφέας του και εκείνη μέσα στην οποία γράφεται το βιβλίο. Γι’ αυτό οι μεγάλες εφηβικές μορφές δεν είναι απλώς πορτρέτα νεότητας. Είναι πορτρέτα ολόκληρων κοινωνιών τη στιγμή που αποκαλύπτουν τις ρωγμές τους.

Ο έφηβος βρίσκεται ακόμη έξω από τις συμβάσεις. Η ταυτότητά του δεν έχει σχηματιστεί, η ενσυναίσθησή του δοκιμάζεται και τα όριά του παραμένουν ασαφή. Μπορεί να γίνει καλλιτέχνης, θύμα, τιμωρός, θεός ή τέρας. Οι ενήλικοι προσπαθούν να τον εξηγήσουν, να τον πειθαρχήσουν ή σήμερα ακόμη και να τον μιμηθούν. Αποτυγχάνουν, επειδή η εφηβεία δεν είναι ηλικία που παρατείνεται με τεχνάσματα. Είναι μια σύντομη και βίαιη μεταμόρφωση.

Και η λογοτεχνία επιστρέφει σε αυτήν επειδή γνωρίζει κάτι που οι ενήλικοι προτιμούν να ξεχνούν: για να γεννηθεί ένας άνθρωπος, πρέπει πρώτα να πεθάνει το παιδί που υπήρξε. Και κάθε τέτοιος θάνατος μπορεί να γεννήσει ένα τέρας.