Η Ευρώπη αναζητεί φυλακές προς ενοικίαση

Μια ομάδα περίπου 30 κρατουμένων που έχουν καταδικαστεί στη Σουηδία για σοβαρά εγκλήματα ετοιμάζεται να μεταφερθεί εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά, στις φυλακές του Τάρτου στην Εσθονία. Πρόκειται για την πρώτη εφαρμογή μιας αμφιλεγόμενης συμφωνίας, με την οποία η Στοκχόλμη επιχειρεί να αντιμετωπίσει τον πρωτοφανή κορεσμό του σωφρονιστικού της συστήματος «ενοικιάζοντας» κελιά σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα.

Η συμφωνία έχει διάρκεια πέντε ετών και επιτρέπει αρχικά στη Σουηδία να στείλει έως 300 κρατουμένους, καταβάλλοντας στην Εσθονία 30,6 εκατ. ευρώ ετησίως. Προβλέπεται δυνατότητα μεταφοράς επιπλέον 300 ατόμων, με κόστος 8.500 ευρώ τον μήνα για κάθε κρατούμενο. Ο αριθμός τους αναμένεται να φθάσει περίπου τους 200 έως το τέλος του 2026 και να συμπληρώσει το ανώτατο όριο των 600 μέσα στο 2027.

Για τη σουηδική κυβέρνηση η συμφωνία αποτελεί μια επείγουσα απάντηση στη «φοβερή πίεση» που δέχονται οι φυλακές. Για την Εσθονία είναι ένας τρόπος αξιοποίησης μιας σύγχρονης, αλλά σε μεγάλο βαθμό άδειας, σωφρονιστικής υποδομής. Για τους επικριτές, ωστόσο, αποτελεί επικίνδυνο προηγούμενο που μετατρέπει τους κρατουμένους σε αντικείμενα διακρατικής συναλλαγής.

Γεμάτες σουηδικές φυλακές

Η πληρότητα των σουηδικών φυλακών βρίσκεται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα. Η εξάπλωση του οργανωμένου εγκλήματος, η βία των συμμοριών, οι αυστηρότερες ποινές και η πολιτική «νόμου και τάξης» οδήγησαν σχεδόν στον διπλασιασμό του αριθμού των κρατουμένων μέσα σε μία δεκαετία. Από το 2015 έως το 2025 ο έγκλειστος πληθυσμός έφθασε τις 11.232. Παράλληλα, η αύξηση των σοβαρών εγκλημάτων συνοδεύτηκε από μεγαλύτερες ποινές κάθειρξης, περιορίζοντας ακόμη περισσότερο τη διαθεσιμότητα κελιών.

Η κατασκευή νέων φυλακών απαιτεί χρόνο και σημαντικούς πόρους. Η μεταφορά κρατουμένων στην Εσθονία προσφέρει μια άμεση λύση και, σύμφωνα με τη σουηδική κυβέρνηση, είναι οικονομικότερη. Η κράτηση ενός προσώπου στη Σουηδία κοστίζει περίπου 11.000 ευρώ τον μήνα, έναντι 8.500 ευρώ που θα καταβάλλονται για κάθε επιπλέον θέση στην Εσθονία.

Η Εσθονία έχει άδεια κελιά

Στην Εσθονία η εικόνα είναι ακριβώς αντίθετη. Η χώρα διαθέτει σχεδόν τις μισές σωφρονιστικές της θέσεις κενές και τη δεύτερη χαμηλότερη πληρότητα φυλακών στην Ευρωπαϊκή Ενωση, περίπου 58%.

Μετά το κύμα εγκληματικότητας που ακολούθησε τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης, η Εσθονία πέτυχε σταδιακή μείωση των αδικημάτων και υιοθέτησε λιγότερο τιμωρητικό ποινικό μοντέλο. Στις αρχές του 2026 είχε μόλις 1.618 κρατουμένους, τον μικρότερο αριθμό από την ανεξαρτητοποίησή της το 1991.

Το Ταλίν υποστηρίζει ότι η φιλοξενία σουηδών κρατουμένων θα επιτρέψει τη συντήρηση των εγκαταστάσεων, θα προσφέρει έσοδα στο κράτος και θα δημιουργήσει θέσεις εργασίας. Στο Τάρτου, πόλη περίπου 80.000 κατοίκων, αναμένεται να προσληφθούν 250 σωφρονιστικοί υπάλληλοι.

Το πρόγραμμα αφορά αποκλειστικά άνδρες καταδικασμένους για σοβαρά αδικήματα, όπως ανθρωποκτονίες, ένοπλες ληστείες, απάτες και μεγάλης κλίμακας οικονομικά εγκλήματα. Εξαιρούνται οι γυναίκες, οι ανήλικοι, οι αρχηγοί εγκληματικών οργανώσεων, οι ριζοσπαστικοποιημένοι κρατούμενοι και όσοι έχουν καταδικαστεί για τρομοκρατία.

Η Εσθονία διατηρεί το δικαίωμα να απορρίψει πρόσωπα που θεωρεί υπερβολικά επικίνδυνα. Σε αντίθεση με ανάλογη συμφωνία μεταξύ Δανίας και Κοσόβου, το σουηδοεσθονικό πρόγραμμα δεν περιορίζεται σε αλλοδαπούς: μπορεί να περιλαμβάνει τόσο Σουηδούς όσο και ξένους υπηκόους.

Οι κρατούμενοι θα έχουν βασικό εξοπλισμό στα κελιά τους, πρόσβαση σε ηλεκτρονικές συσκευές και δυνατότητα τηλεδιάσκεψης. Η επικοινωνία με τους εσθονούς σωφρονιστικούς υπαλλήλους θα γίνεται στα αγγλικά.Το κεντρικό ζήτημα αφορά τη διατήρηση των οικογενειακών δεσμών. Οι κρατούμενοι θα δικαιούνται μία επίσκεψη διάρκειας μιας έως δύο ωρών κάθε μήνα, καθώς και μία πολυήμερη συνάντηση κάθε έξι μήνες. Δεν είναι σαφές, όμως, πόσες οικογένειες θα έχουν την οικονομική δυνατότητα να ταξιδεύουν τακτικά στην Εσθονία.

Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων προειδοποιούν ότι η απομάκρυνση των κρατουμένων από το κοινωνικό τους περιβάλλον δυσκολεύει την επανένταξή τους. Οι συνέπειες είναι ιδιαίτερα σοβαρές για τα παιδιά, τα οποία ουσιαστικά υφίστανται μια πρόσθετη τιμωρία χωρίς να έχουν καμία ευθύνη.

Ερωτήματα υπάρχουν επίσης για το ποια χώρα θα λογοδοτεί σε περιπτώσεις κακομεταχείρισης, αυτοκτονίας, θανάτου ή απόδρασης, ακόμη και αν η συμφωνία περιλαμβάνει σχετικά πρωτόκολλα.

Η ευρωπαϊκή πρακτική

Το 2010 το Βέλγιο έγινε η πρώτη χώρα της ΕΕ που ενοικίασε κελιά στο εξωτερικό, στέλνοντας περίπου 500 κρατουμένους στην Ολλανδία. Η συμφωνία κρίθηκε αργότερα υπερβολικά ακριβή και διακόπηκε το 2016. Η Νορβηγία μετέφερε επίσης 650 κρατουμένους σε ολλανδικές φυλακές από το 2015 έως το 2018, καταβάλλοντας συνολικά περίπου 95 εκατ. ευρώ. Οι Αρχές υποστήριξαν ότι το μέτρο πέτυχε τον προσωρινό του σκοπό, χωρίς όμως να ανανεώσουν τη συμφωνία.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2023 κατέληξε ότι τέτοιες πρακτικές αποτελούν, στην καλύτερη περίπτωση, βραχυπρόθεσμες λύσεις. Δεν αντιμετωπίζουν τις ποινικές πολιτικές, τις μεγαλύτερες καταδίκες και τα νομοθετικά μέτρα που προκαλούν τον υπερπληθυσμό των φυλακών.

Παρά τις επιφυλάξεις, η Δανία έχει συμφωνήσει να ενοικιάσει 300 θέσεις στο Κόσοβο για δέκα χρόνια, έναντι 21 εκατ. ευρώ ετησίως. Γαλλία, Βρετανία, Φινλανδία, Βέλγιο και Ολλανδία έχουν επίσης εξετάσει ανάλογα σχέδια.Η τάση εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή λογική «εξωτερικοποίησης». Οπως οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πληρώνουν τρίτες χώρες για να συγκρατούν μετανάστες ή εξετάζουν τη λειτουργία κέντρων επιστροφής εκτός ΕΕ, τώρα αναζητούν κράτη που θα αναλάβουν μέρος του σωφρονιστικού τους πληθυσμού.Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η «εμπορευματοποίηση των κρατουμένων»: η αντιμετώπισή τους ως μονάδων κόστους που μεταφέρονται εκεί όπου η κράτηση είναι φθηνότερη. Ετσι, η οικονομική αποτελεσματικότητα μπορεί να υπερισχύσει της αποκατάστασης και των δικαιωμάτων.