Η βιομηχανία της τουριστικής ψευδαίσθησης

Υπάρχουν ταξίδια που γίνονται για να ανακαλύψουμε τον κόσμο και άλλα για να συναντήσουμε τον κόσμο που έχουμε ήδη πλάσει μέσα μας. Ο ταξιδιώτης φτάνει στην Κνωσό αναζητώντας τον Μίνωα και τον Μινώταυρο, στη Βερόνα περιμένοντας να δει το μπαλκόνι της Ιουλιέτας, στην Τρανσυλβανία προσδοκώντας τη σκιά του Δράκουλα. Ελάχιστη σημασία έχει αν οι μορφές αυτές έζησαν πραγματικά στα συγκεκριμένα μέρη. Η επιθυμία προηγείται συχνά της ιστορικής αλήθειας και ο τουρισμός γνωρίζει πολύ καλά πώς να μετατρέπει αυτή την επιθυμία σε εισιτήριο.

Πίσω από αρκετά διάσημα αξιοθέατα κρύβεται μια πραγματικότητα διαφορετική από εκείνη που υπόσχονται οι ταξιδιωτικοί οδηγοί. Αλλα είναι ανακατασκευές, άλλα αυθαίρετες ερμηνείες του παρελθόντος, άλλα δημιουργήματα της εμπορικής φαντασίας και ορισμένα καθαρές απάτες. Δεν ανήκουν όλα στην ίδια ηθική κατηγορία. Ενα κάστρο που χτίζεται εξαρχής με μεσαιωνικές μεθόδους δεν είναι το ίδιο με έναν τεχνητό αρχαιολογικό χώρο που παρουσιάζεται ως αυθεντικός. Ανάμεσά τους, ωστόσο, εκτείνεται μια συναρπαστική γκρίζα περιοχή, όπου η αρχαιολογία συναντά τη σκηνογραφία, ο μύθος την επιχειρηματικότητα και η συλλογική μνήμη την τουριστική βιομηχανία.

Το κάστρο του Δράκουλα 

Οι απότομοι πύργοι και οι σκοτεινοί διάδρομοι του κάστρου Μπραν στη Ρουμανία προσφέρουν το ιδανικό σκηνικό για τον θρύλο του Δράκουλα. Η σύνδεσή του, όμως, τόσο με τον Βλαντ Γ’ τον Ανασκολοπιστή όσο και με τον βρικόλακα που επινόησε ο Μπραμ Στόκερ είναι εξαιρετικά χαλαρή. Ο Στόκερ δεν επισκέφθηκε ποτέ την Τρανσυλβανία και ο Βλαντ δεν κατοίκησε στο Μπραν με τον τρόπο που υπονοεί η σύγχρονη τουριστική μυθολογία. Περίπου 800.000 επισκέπτες ετησίως, όμως, αποδεικνύουν ότι η ατμόσφαιρα αρκεί. Το Μπραν μοιάζει με κάστρο στο οποίο θα μπορούσε να ζει ο Δράκουλας, και αυτή η δυνατότητα υπερισχύει της ιστορικής απόδειξης. 

Οι Βίκινγκς της Μινεσότα

Στην αμερικανική Μινεσότα, μια πέτρινη πλάκα απέδειξε ότι ακόμη και η αμφιβολία μπορεί να αποτελέσει αξιοθέατο. Ο σουηδός μετανάστης Ολοφ Ομαν ισχυρίστηκε ότι ανακάλυψε το 1898, ενώ καθάριζε τη γη του, έναν λίθο καλυμμένο με ρουνική επιγραφή. Το κείμενο φαινόταν να καταγράφει την άφιξη σκανδιναβών εξερευνητών στην Αμερική τον 14ο αιώνα, περισσότερο από έναν αιώνα πριν από τον Κολόμβο. Οι γλωσσικές ανακολουθίες, ιδιαίτερα η χρήση τύπων που παραπέμπουν σε νεότερα και όχι μεσαιωνικά σκανδιναβικά, έκαναν πολλούς ειδικούς να θεωρήσουν τον Λίθο του Κένσινγκτον κατασκευή της σύγχρονης εποχής. Αυτό δεν περιόρισε τη φήμη του. Χιλιάδες άνθρωποι τον επισκέπτονται κάθε χρόνο στο μουσείο της Αλεξάντρια, ενώ η μικρή κοινότητα του Κένσινγκτον τον ενσωμάτωσε στην ταυτότητά της. 

Το αντίγραφο του Checkpoint Charlie

 Το Checkpoint Charlie στο Βερολίνο συμπυκνώνει ίσως καλύτερα από κάθε άλλο σημείο την αμφιθυμία της σύγχρονης μνήμης. Το μικρό φυλάκιο που φωτογραφίζουν αμέτρητοι τουρίστες δεν είναι το αυθεντικό, αλλά αντίγραφό του. Τοποθετημένο εκεί όπου κάποτε συναντιούνταν δύο κόσμοι, βρίσκεται σήμερα ανάμεσα σε καταστήματα αναμνηστικών και στις φωτεινές επιγραφές αμερικανικών αλυσίδων γρήγορου φαγητού. Ενας τόπος φόβου και γεωπολιτικής έντασης μετατράπηκε σε σκηνικό μαζικής κατανάλωσης. Το πραγματικό φυλάκιο βρίσκεται στο Συμμαχικό Μουσείο, μακριά από το πλήθος που αναζητεί την αναγνωρίσιμη φωτογραφία. 

Το αμφιθέατρο της απάτης 

Ενα πολύ πρόσφατο παράδειγμα της βιομηχανίας της τουριστικής ψευδαίσθησης μας πηγαίνει κοντά στη Βιτσέντσα της Ιταλίας, όπου ο Φράνκο Μαλέσο δεν αρκέστηκε να επινοήσει έναν ωραίο θρύλο για κάποιο υπαρκτό μνημείο. Διαμόρφωσε το τοπίο, ισοπέδωσε έναν λόφο και κατασκεύασε ένα υπαίθριο αμφιθέατρο, το οποίο παρουσίαζε ως το αρχαιότερο στον κόσμο. Για να ολοκληρώσει το αφήγημα, διαβεβαίωνε τους επισκέπτες ότι από εκεί είχε περάσει ακόμη και ο Ιούλιος Καίσαρας. Το εισιτήριο μπορούσε να φτάσει τα 40 ευρώ και η επιχείρηση λειτούργησε επί μία δεκαετία, ώσπου οι υποψίες των Αρχών οδήγησαν στην παρέμβαση αρχαιολόγων. 

Η Κνωσός του Εβανς

 Στην Κνωσό o επισκέπτης βρίσκεται μπροστά σε κόκκινους κίονες, πολύχρωμες τοιχογραφίες, δελφίνια και μορφές που μοιάζουν να έχουν διαφύγει από τη μινωική τελετουργία. Ωστόσο, ένα σημαντικό μέρος της σημερινής εικόνας του ανακτόρου δεν αποτελεί απλή διατήρηση αρχαίων καταλοίπων. Είναι αποτέλεσμα των αναστηλωτικών επιλογών του Αρθουρ Εβανς και της καλλιτεχνικής ματιάς συνεργατών του, όπως ο αρχιτέκτονας και ζωγράφος Πιτ ντε Γιονγκ.

Στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα χρησιμοποιήθηκε εκτεταμένα ακόμη και οπλισμένο σκυρόδεμα, ενώ τα σωζόμενα θραύσματα συμπληρώθηκαν με αρκετή δημιουργική ελευθερία. Ο Εβανς δεν ήθελε απλώς να παρουσιάσει τα ίχνη ενός πολιτισμού. Επιχείρησε να δώσει μορφή στο δικό του όραμα για τη μινωική Κρήτη. Υπήρξε πεπεισμένος ότι το ανακτορικό συγκρότημα βρισκόταν πίσω από τον μύθο του Λαβυρίνθου του βασιλιά Μίνωα, μια σύνδεση την οποία μεταγενέστεροι επιστήμονες αντιμετώπισαν με μεγαλύτερη επιφύλαξη. 

Ενα σύγχρονο μεσαιωνικό κάστρο 

Το επιβλητικό οχυρό Γκεντελόν στα δάση της Βουργουνδίας, μοιάζει να έχει επιβιώσει από τον 13ο αιώνα, όμως η κατασκευή του άρχισε το 1997. Κανείς δεν προσπαθεί να εξαπατήσει τον επισκέπτη. Το αντίθετο: το γεγονός ότι χτίζεται στη σύγχρονη εποχή αποτελεί τον πυρήνα της γοητείας του. Πέτρα, ξύλο, χώμα, εργαλεία και τεχνικές επιλέγονται με βάση όσα θα ήταν διαθέσιμα στους τεχνίτες πριν από επτά αιώνες.

Πρόκειται για ένα τεράστιο εργαστήριο πειραματικής αρχαιολογίας, στο οποίο το παρελθόν δεν εκτίθεται πίσω από γυαλί αλλά ανακατασκευάζεται μπροστά στα μάτια του κοινού. Η πρόοδος είναι αναγκαστικά αργή. Χρειάστηκαν χρόνια μέχρι να εμφανιστούν οι πρώτες τοιχογραφίες, ενώ οι μεγάλες ξύλινες θύρες τοποθετήθηκαν μόλις το 2025. Περίπου 300.000 άνθρωποι το επισκέπτονται κάθε χρόνο, όχι για να θαυμάσουν ένα αυθεντικό μεσαιωνικό κάστρο, αλλά για να παρακολουθήσουν πώς θα μπορούσε να είχε γεννηθεί ένα τέτοιο οικοδόμημα. Οι γνώσεις που αναπτύχθηκαν εκεί αποδείχθηκαν τόσο ουσιαστικές, ώστε τεχνίτες του Γκεντελόν κλήθηκαν να συνεισφέρουν και σε πραγματικές αποκαταστάσεις ιστορικών μνημείων, ακόμη και στην αναγέννηση της Παναγίας των Παρισίων. 

Το μπαλκόνι της Ιουλιέτας 

Στη Βερόνα, εκατομμύρια επισκέπτες συνωστίζονται κάθε χρόνο στην αυλή του λεγόμενου Σπιτιού της Ιουλιέτας, περιμένοντας να κοιτάξουν το διάσημο μπαλκόνι. Μόνο που η Ιουλιέτα δεν υπήρξε ιστορικό πρόσωπο, δεν στάθηκε ποτέ εκεί και, ακόμη πιο ειρωνικά, η περίφημη σκηνή του μπαλκονιού δεν περιγράφεται ως τέτοια στο πρωτότυπο έργο του Σαίξπηρ. Το σημερινό μπαλκόνι προστέθηκε τον 20ό αιώνα, με παλαιότερα αρχιτεκτονικά υλικά, για να αποκτήσει η λογοτεχνική φαντασία ένα φωτογενές σπίτι.

Το κτίριο ανήκε κάποτε στην οικογένεια Νταλ Καπέλο, της οποίας το όνομα έμοιαζε αρκετά με εκείνο των Καπουλέτων ώστε να επιτρέψει στη Βερόνα να ενώσει τους δύο κόσμους. Η πραγματική πηγή της ιστορίας βρίσκεται πιθανότατα αλλού: στον Λουίτζι ντα Πόρτο, συγγραφέα μιας πρώιμης εκδοχής της τραγωδίας, και στον έρωτά του για τη Λουτσίνα Σαβορνιάν, στο Ούντινε. Το Ούντινε, όμως, δεν διέθετε το τουριστικό ένστικτο της Βερόνας. Ο χώρος όπου βρισκόταν το παλάτι της Σαβορνιάν μετατράπηκε σε υπόγειο πάρκινγκ, με ένα «Παγκάκι του Ερωτα» να επιχειρεί καθυστερημένα να διασώσει λίγη από τη ρομαντική αύρα.