Ο Θανάσης Βαλτινός, ο «Ταχυδρόμος» και ο Γ.Π.Σαββίδης

Το τρέχον τεύχος της «Νέας Εστίας» είναι αφιερωμένο στο έργο του Θανάση Βαλτινού -δεύτερη φορά μετά το 2007. Σε αυτό συμμετέχουν 20 κριτικοί, συγγραφείς και ερευνητές που αναλύουν επιμέρους όψεις της πεζογραφίας του εκλιπόντος, αλλά και της διασύνδεσης λογοτεχνίας και ιστορικής μαρτυρίας – τεκμηρίωσης. Η Μαρία Νικολοπούλου στο κείμενο «Ο πρωτοεμφανιζόμενος Θανάσης Βαλτινός» θυμίζει τη σχέση του με το περιοδικό «Ταχυδρόμος» -εκεί πρωτοδημοσίευσε έργα του-, καθώς και τις εκδόσεις του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη. Στοιχεία που, όπως σημειώνει, είναι γνωστά βιβλιογραφικά, αλλά χρειάζεται να μελετηθούν περισσότερο για τη σύνδεση των πρώιμων διηγημάτων του με τη φυσιογνωμία του περιοδικού. «Η σύνδεση… είναι κρίσιμη» σημειώνει ήδη από την αρχή, «καθώς το πρώτο διήγημα, “Κατακαλόκαιρο”, υποβλήθηκε στο περιοδικό στο πλαίσιο ενός διαγωνισμού αισθηματικού διηγήματος».

Για την ιστορία, ο τότε «Ταχυδρόμος» (1954 – 1993) δεν ήταν λογοτεχνικό περιοδικό, αλλά έντυπο ποικίλης ύλης με ευρύτατη κυκλοφορία που ανίχνευε τις τάσεις της εποχής και επιχειρούσε να συνδεθεί με εγχώρια και διεθνή ρεύματα. Δημοσίευε και λογοτεχνική ύλη αλλά κυρίως τα δύο πρώτα χρόνια υπό τη διεύθυνση του παλαίμαχου Αποστόλου Μαγγανάρη – κυρίως μεταφρασμένη αστυνομική και αισθηματική λογοτεχνία, κατά κύριο λόγο αμερικανική. Όπως θυμίζει η Μαρία Νικολοπούλου, από το 1957, οπότε διευθυντής αναλαμβάνει ο Χρήστος Λαμπράκης, εντοπίζονται κάποια μεταφρασμένα έργα, άγγλων και αμερικανών συγγραφέων του λογοτεχνικού Κανόνα, αν και εξακολουθούν να κυριαρχούν τα πιο λαϊκά είδη του αστυνομικού, του αισθηματικού και της επιστημονικής φαντασίας.

Μία αλλαγή ειδικής σημασίας γίνεται τον Μάρτιο του 1958, οπότε στην ταυτότητα του περιοδικού εμφανίζεται ως διευθυντής σύνταξης ο Γ.Π.Σαββίδης, εμβληματική μορφή στον χώρο της διανόησης. Είναι η περίοδος κατά την οποία ενισχύεται η λογοτεχνική ύλη, τα κείμενα μεταφράζονται από συγγραφείς, όπως ο Κοσμάς

Πολίτης και ο Γιάννης Μπεράτης, ενώ προστίθεται στήλη για το βιβλίο σε επιμέλεια του ίδιου του Σαββίδη, ο οποίος υπέγραφε με το ψευδώνυμο «Κρίτων».

Όσον αφορά την εμφάνιση του Θ.Βαλτινού, τα αποτελέσματα του διαγωνισμού ανακοινώνονται τον Μάιο του 1958 και ο κατοπινός συγγραφέας παίρνει το δεύτερο βραβείο (καλείται μάλιστα από τις στήλες του περιοδικού να αποστείλει βιογραφικό και φωτογραφία, την οποία δεν στέλνει, πιθανότατα λόγω αντιδράσεων από το περιβάλλον του). Το «Κατακαλόκαιρο», λοιπόν, δημοσιεύεται στο επόμενο τεύχος χωρίς φωτογραφία με εικονογράφηση του Κώστα Μητρόπουλου.

Παρόλο που βραβεύτηκε σε διαγωνισμό αισθηματικού διηγήματος, απέχει από το πρότυπο του είδους, όπως φαίνεται από την θεματική και τη σκηνοθεσία του. Το κείμενο, ως γνωστόν, αφορά μια στιγμιαία ερωτική έλξη ανάμεσα σε έναν έφηβο και μια μεγαλύτερη γυναίκα που καταλήγει στην ερωτική μύηση του εφήβου. Πρωταγωνιστής είναι ο Πάτροκλος, που στην αρχή κοιμάται στην όχθη ενός ποταμού μέσα στην κορύφωση της καλοκαιρινής ζέστης. Μια νεαρή κοπέλα καβάλα σε άλογο, η Παρασκευή, τον βλέπει να κοιμάται και μετά απομακρύνεται και βουτάει γυμνή στο νερό.

Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ. Το 1959 ο Βαλτινός παραδίδει στον Σαββίδη και το δακτυλόγραφο της «Καθόδου των εννιά», ύστερα από προτροπή του κριτικού να του δώσει και άλλα κείμενα. Η «Κάθοδος» δεν δημοσιεύτηκε τελικά στον «Ταχυδρόμο», αλλά το 1963 στις «Εποχές», περιοδικό ιδεών επίσης του ΔΟΛ, με διευθυντή τον Άγγελο Τερζάκη, στο οποίο ο Σαββίδης δεν είχε άμεση συνεργασία. Η επόμενη συνεργασία του Βαλτινού στον «Ταχυδρόμο» είναι το 1962, με το διήγημα «Αύγουστος ‘48», γραμμένο το 1960. Η θεματική του είναι η οπτική ενός στρατιώτη του Εθνικού Στρατού στον εμφύλιο.

Έχει σημασία ότι οι λογοτεχνικές επιλογές του περιοδικού εκείνη την περίοδο συνδέονταν με την πολιτική θέση του στο αντικομουνιστικό φιλελεύθερο Κέντρο, όπως επισημαίνει η Μαρία Νικολοπούλου. «Κάθε φορά που υπήρχε ένταση του αντιαμερικανικού αισθήματος στην κοινή γνώμη, το περιοδικό δημοσίευε ελληνική λογοτεχνική ύλη… Για τα περιοδικά του ΔΟΛ συνολικά… η πολιτική και ο πολιτισμός συνδέονταν στενά μέσα από την επιδίωξη πολιτιστικής επιρροής και την ανάδειξη συγκεκριμένων κοινωνικών ζητημάτων και πολιτικών θέσεων μέσα από πολιτισμικά κείμενα». Σε αυτό το πλαίσιο δημοσιεύεται ο «Αύγουστος ‘48» ως επετειακό κείμενο, με αφορμή τη γιορτή του Δεκαπενταύγουστου. Το σύντομο διήγημα αναφέρεται σε ένα θέμα ταμπού για την περίοδο: την εμπειρία του Εμφυλίου.

Η επόμενη συνεργασία του Βαλτινού με τον «Ταχυδρόμο» θα είναι η δημοσίευση σε συνέχειες του έργου του «Ταξίδια του Ανδρέα Κορδοπάτη» το 1964. Έχει μεσολαβήσει το 1960 η συμμετοχή του συγγραφέα σε έναν ακόμη διαγωνισμό διηγήματος, που διοργανώθηκε από το υπουργείο Προεδρίας, και πήρε έπαινο. Από τη βιβλιογραφική έρευνα δεν έχει προκύψει ποιο ήταν το κείμενο που υπέβαλε.

Σημείωση: στη βασική φωτογραφία απόσπασμα από το διήγημα «Κατακαλόκαιρο», όπως δημοσιεύτηκε στον «Ταχυδρόμο» το 1958