Το οικο- άγχος επηρεάζει την ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων

Ολοένα και συχνότερα πια, απρόβλεπτα, έντονα και ακραία καιρικά φαινόμενα π.χ. καταιγίδες, πλημμύρες, πυρκαγιές που αποτελούν συνέπεια της κλιματικής αλλαγής οδηγούν σε απώλειες ζωών, υποδομών και περιουσιών. Οι επιπτώσεις όμως, δεν είναι μόνον περιβαλλοντικές και υλικές αλλά σωματικές και ψυχικές. Στην συνέντευξη που παραχωρεί ο  Γεράσιμος Α. Κολαῒτης, ομότιμος καθηγητής Ψυχιατρικής Παιδιών και Εφήβων Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, ιδρυτής και πρόεδρος ΔΣ Ελληνικού Ινστιτούτου Μελέτης Τραύματος και Προαγωγής Ψυχικής Υγείας, αναλύει πως  οι πιεστικές αυτές καταστάσεις μπορούν να οδηγήσουν τους  ανηλίκους σε  μετατραυματικό στρες, κατάθλιψη, άγχος και δυσφορία.  Και επιμένει ότι πρέπει να ληφθούν άμεσα μέτρα για την καλύτερη προετοιμασία των πληθυσμών.

1. Πόσο μας απειλεί η κλιματική αλλαγή;

Η κλιματική αλλαγή είναι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας με επίδραση σε μεγάλους πληθυσμούς, σε διαφορετικές περιοχές της γης και με διαφορετικούς τρόπους απειλής στη δημόσια υγεία. Σύμφωνα με τη UNICEF (2021), η κλιματική αλλαγή αποτελεί επίσης μια πιεστική πρόκληση για τα δικαιώματα των νέων, που αποτελούν το 41% του παγκόσμιου πληθυσμού, με 25,4% αυτών στις ηλικίες 0-14 ετών και 15,5% στις ηλικίες 15-24 ετών (ΟΗΕ, 2020). Σχεδόν το ήμισυ του πληθυσμού των 2,2 δισ. παιδιών βρίσκονται σε  «εξαιρετικά υψηλό κίνδυνο» για να υποστούν τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής (UNICEF, 2021). Απ’ αυτά, 85% προέρχονται από χώρες χαμηλού και μεσαίου ΑΕΠ επηρεαζόμενοι δυσανάλογα από την κλιματική αλλαγή.

2. Τι γνωρίζουμε σήμερα για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία;

Ενώ οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη σωματική υγεία είναι πλέον καλά τεκμηριωμένες, θεωρείται ότι και η ψυχική υγεία επίσης επηρεάζεται, αν και χρειαζόμαστε περισσότερη έρευνα. Τον Αύγουστο 2019, η πρώτη εθνική μελέτη των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία ανέδειξε τα πρωτοφανή επίπεδα στρες και άγχους των Γροιλανδών για το μεταβαλλόμενο κλίμα στον τόπο τους. Άλλες μελέτες συνδέουν τις υψηλότερες θερμοκρασίες (ιδιαίτερα σε συνδυασμό με υψηλή υγρασία) και τα συχνότερα και σοβαρότερα κύματα καύσωνα με μεγαλύτερη ψυχική δυσφορία του πληθυσμού, αυτοτραυματισμούς, αυτοκτονικότητα και ψυχιατρικές νοσηλείες, ενώ τα κύματα καύσωνα μπορούν να  επιδεινώσουν ήδη υπάρχουσες ψυχικές νόσους και να ελαττώσουν την αποτελεσματικότητα των ψυχοτρόπων φαρμάκων.   Το μέγεθος της επίδρασης των θερμών ημερών στην ψυχική υγεία του πληθυσμού φαίνεται να είναι ισοδύναμο εκείνου της ανεργίας ενώ η ανυδρία επηρεάζει το 25% του παγκόσμιου πληθυσμού και αναμένεται να αυξήσει την θερμοκρασία του πλανήτη οδηγώντας σε λιμούς, συγκρούσεις, προσφυγιά και  πολέμους.

Έχει υπολογιστεί ότι ήδη 22,5 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν εγκαταλείψει τις εστίες τους εξαιτίας καταστροφών που σχετίζονται με το κλίμα αυξάνοντας την ψυχική ευαλωτότητα ετησίως τα τελευταία 7 χρόνια.

3. Με ποιους τρόπους επηρεάζει η κλιματική κρίση την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων;

Οι υπάρχουσες μελέτες διακρίνουν τρεις τύπους επίδρασης της κλιματικής κρίσης στην ψυχική υγεία:  ι) οξέα και ακραία καιρικά φαινόμενα και φυσικές καταστροφές (π.χ. πυρκαγιές και πλημμύρες),  ιι) υποξέα καιρικά φαινόμενα μεγάλης διάρκειας (π.χ. ξηρασία, κύματα καύσωνα), και ιιι) ένα μονίμως αλλαγμένο και δυνητικά ακατοίκητο φυσικό περιβάλλον (ΠΟY 2017). Σταδιακές μεταβολές όπως π.χ. αποδιοργάνωση του καιρού, απώλειες καλλιεργειών, άνοδος ύψους θαλάσσης οδηγούν σε  απώλεια εστιών, διατροφικές ελλείψεις και αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών.

Όλα τα παραπάνω φαινόμενα μπορούν να έχουν άμεσες επιπτώσεις όπως π.χ. μετατραυματική διαταραχή στρες (PTSD), κατάθλιψη,  άγχος, φοβίες, προβλήματα ύπνου, και χρήση ουσιών. Αυτές με τη σειρά τους μπορούν να οδηγήσουν σε προβλήματα συναισθηματικής ρύθμισης, γνωστικά, μαθησιακά, συμπεριφοράς, ανάπτυξης λόγου και ακαδημαϊκών επιδόσεων, προδιαθέτοντας έτσι σε άσχημη έκβαση της ψυχικής υγείας των ανηλίκων στην ενήλικη ζωή τους. Ο κίνδυνος είναι ακόμα μεγαλύτερος για νεαρά άτομα με ιστορικό ψυχικών προβλημάτων και χωρίς κοινωνική υποστήριξη.

4. Ερχόμαστε όμως, αντιμέτωποι και με νέες καταστάσεις, όπως το οικοάγχος.

Ναι. Οι έμμεσες επιπτώσεις κλιματικών γεγονότων στην ψυχική υγεία εμφανίζονται στη βιβλιογραφία με νέες ορολογίες όπως π.χ. οικοάγχος (ecoanxiety), οικοενοχή (ecoguilt), οικοψυχολογία (ecopsychology), οικολογικό πένθος (ecological grief) και solastalgia, νεολογισμό που αποτελεί συνδυασμό της λατινικής λέξης sōlācium (άνεση) και της ελληνικής ρίζας–algia (άλγος), και περιγράφει μια μορφή συναισθηματικής ή υπαρξιακής δυσφορίας εξαιτίας της σταδιακής απομάκρυνσης της άνεσης από την παρούσα κατάσταση του περιβάλλοντος του ανθρώπου.

5. Τι δείχνουν τα στοιχεία για τους Έλληνες εφήβους;

Σε δική μας μελέτη (2023) 6.100 μαθητών γυμνασίου, στο πλαίσιο του δικτύου Global Child Adolescent Mental Health Survey (GCAMHS, συμμετέχουν 32 χώρες από τέσσερις ηπείρους) βρήκαμε ότι 40,8% των Ελλήνων εφήβων νοιώθουν άγχος για την κλιματική αλλαγή, 29% θυμό, 32,6% φόβο και 10,9% αδύναμοι.  Τέλος, οι φυσικές καταστροφές μπορούν να επηρεάσουν ή ακόμα και να εξαντλήσουν τα πιο ανεπαρκή ή/και ήδη ταλαιπωρημένα συστήματα ψυχικής υγείας, μειώνοντας την πρόσβαση του πληθυσμού στις υπηρεσίες τους.

6. Τι πρέπει να γίνει σε επίπεδο πολιτικών ψυχικής υγείας και πρόληψης;

Γενικώς υπάρχει συμφωνία πως επιβάλλεται άμεσα η ενσωμάτωση της κλιματικής αλλαγής στις πολιτικές και στα προγράμματα ψυχικής υγείας (και αντιστρόφως) για καλύτερη προετοιμασία και απόκριση στην κλιματική κρίση. Επίσης, η υλοποίηση προσεγγίσεων που εστιάζουν στην κοινότητα προκειμένου να μειωθούν οι ευαλωτότητες και να αντιμετωπιστούν οι ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, καθώς, επίσης, και η αντιμετώπιση των μεγάλων κενών στη χρηματοδότηση της ψυχικής υγείας και για την ανταπόκριση στις επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής στην υγεία.

Σε επίπεδο πληθυσμού, χρειάζεται να βελτιωθεί η ανθεκτικότητα στην ψυχική υγεία (resilience) με ενίσχυση της οικογενειακής και κοινωνικής υποστήριξης,  συνειδητοποίηση της κλιματικής αλλαγής, υποστήριξη της πρωτοβάθμιας περίθαλψης, και μείωση των ανισοτήτων.

Προτείνεται, επίσης, να δοθεί προληπτικά προτεραιότητα στην επένδυση σε προσεγγίσεις δημόσιας υγείας, στοχεύοντας σε κοινωνικούς παράγοντες που καθορίζουν τις ψυχικές διαταραχές. Ο ακτιβισμός σχετίζεται με ανθεκτικότητα (resilience) και θετική εξέλιξη, αν και μπορεί να είναι πηγή αυξημένου στρες, ιδιαίτερα σε περιθωριοποιημένους νέους. Ο ρόλος των ειδικών ψυχικής υγείας θεωρείται σημαντικός στη μείωση των επιπτώσεων με περισσότερη έρευνα, εκπαίδευση και παρεμβάσεις, ατομικές και συνολικότερες.

7. Ποιες ομάδες θεωρούνται πιο ευάλωτες απέναντι στις ψυχολογικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης;

Προτεραιότητα θα πρέπει να αποτελούν ευάλωτοι πληθυσμοί όπως π.χ. ανήλικοι με προϋπάρχοντα προβλήματα ψυχικής υγείας, που διαβιούν σε αγροτικές και κοινωνικά απομονωμένες κοινότητες, που εξαρτώνται άμεσα από τη γη για την επιβίωσή τους, που διαβιούν σε χώρες με μεγάλες κοινωνικές κ.ά. ανισότητες, και που αδυνατούν να απαντήσουν αποτελεσματικά στις απειλές της κλιματικής αλλαγής.