Χάιντς Κούνιο: «Να μην αφήσουμε τη λήθη να σκεπάσει τη μνήμη»

Ηταν λάτρης της Θεσσαλονίκης και του ηλιοβασιλέματός της. Μέχρι και μερικές ημέρες πριν πεθάνει έλεγε σε συγγενικά του πρόσωπα ότι δεν υπάρχει πόλη με πιο όμορφο ηλιοβασίλεμα στον κόσμο. Ο Χάιντς Κούνιο, ο τελευταίος άνδρας επιζών του Αουσβιτς από τη Θεσσαλονίκη, έφυγε από τη ζωή την Πέμπτη, σε ηλικία 99 ετών. Μιλώντας στα «ΝΕΑ», η κόρη του, Χέλλα Κούνιο Ματαλών, μοιράστηκε την ιστορία του και την παρακαταθήκη που αφήνει πίσω του ο άνθρωπος τον οποίο πολλοί Θεσσαλονικείς έχουν συνδέσει με τη φιγούρα που κάθε χρόνο κατέθετε στεφάνι στο Μνημείο των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος στην Πλατεία Ελευθερίας και έπειτα με μια αναπάντεχα δυνατή φωνή ακουγόταν να λέει: «Ποτέ ξανά. Ποτέ πια».

Ο Χάιντς Κούνιο γεννήθηκε το 1927 στο Κάρλοβι Βάρι της Τσεχίας. Είναι μια γερμανόφωνη περιοχή, από την οποία είχε καταγωγή η μητέρα του και πήγε εκεί για να γεννήσει. Μερικούς μήνες αργότερα, η οικογένεια επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη. Ο Κούνιο μεγάλωσε σε μια μονοκατοικία της περιοχής Γεωργίου στην ανατολική μεριά της πόλης, κοντά στη θάλασσα. Ο πατέρας του είχε μαγαζί με φωτογραφικά είδη, ήδη από το 1917.

Το 1941, όταν οι Γερμανοί μπήκαν στην πόλη, επέταξαν ένα δωμάτιο από το σπίτι της οικογένειας για να κατοικήσει ένας γερμανός λοχίας. Αργότερα στην Κρήτη, ο λοχίας αυτός πρόδωσε μυστικές πληροφορίες των Γερμανών, συνελήφθη και κρεμάστηκε. Αυτό είχε επιπτώσεις και πίσω στη Θεσσαλονίκη. «Συνέλαβαν τον παππού μου και τη γιαγιά μου και τους πήγαν στη φυλακή», θυμάται σήμερα η Χέλλα Κούνιο Ματαλών και προσθέτει: «Εκαναν τρεις φορές έφοδο στο κατάστημα και κατέσχεσαν φωτογραφικό εξοπλισμό και μηχανές».

Τον Φεβρουάριο του 1943, η οικογένεια μεταφέρθηκε στο εβραϊκό γκέτο του Βαρόνου Χιρς, κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό. Ο Χάιντς Κούνιο ήταν τότε μόλις 15 ετών. Στις 15 Μαρτίου της ίδιας χρονιάς επιβιβάστηκαν στο πρώτο τρένο που έφυγε από τη Θεσσαλονίκη για το Αουσβιτς. «Ακολούθησαν άλλα 18 τρένα. Ολα εκτός από ένα είχαν ως προορισμό το Αουσβιτς. Στο τρένο που ήταν ο πατέρας μου και η οικογένειά μου επέβαιναν συνολικά 2.800 άτομα», λέει στα «ΝΕΑ» η κόρη του Χ. Κούνιο από την άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής, 83 χρόνια αργότερα.

Τους έσωσε η γλώσσα

Το ταξίδι μέχρι την Πολωνία διήρκεσε περίπου έξι με επτά ημέρες. Εθεωρείτο ένα από τα πιο μακρινά ταξίδια, καθώς περνούσε από όλα τα Βαλκάνια και την Ουγγαρία μέχρι να φτάσει στον προορισμό του. Η Χέλλα Κούνιο Ματαλών άκουγε τις ιστορίες του πατέρα της για εκείνες τις ημέρες από όταν ήταν μόλις 12 ετών. «Στο τρένο ήταν κυρίως εργάτες, με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο. Μιλούσαν μόνο τα λαντίνο (ισπανοεβραϊκή γλώσσα) και λίγα, σπαστά ελληνικά. Η δική μου οικογένεια ήταν η μοναδική που ήξερε γλώσσες, ήξεραν γερμανικά. Οταν έφτασε το τρένο, οι Γερμανοί φώναζαν τις διαταγές, αλλά κανείς δεν καταλάβαινε ούτε μία λέξη», είπε. Επειτα σημείωσε ότι υπάρχει μια εξήγηση για αυτό. Ηταν το πρώτο τρένο που έφερνε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Σεφαραδίτες. «Οι προηγούμενοι που είχαν έρθει μιλούσαν γίντις που μοιάζουν με τα γερμανικά, οπότε καταλάβαιναν».

Οι Γερμανοί ρώτησαν ποιοι από τους νεοφερμένους κρατουμένους ξέρουν γερμανικά. «Συνολικά ήταν τέσσερα άτομα, ανάμεσά τους και ο πατέρας μου. Τους είχαν ανάγκη και τους έκαναν διερμηνείς», είπε η Χέλλα Κούνιο Ματαλών. Ετσι, ο Χάιντς Κούνιο μαζί με τον πατέρα του ξεκίνησαν παράλληλα να δουλεύουν ως ράφτες, σε ένα σημείο όπου υπήρχε στέγη, γεγονός που συνέβαλε στην επιβίωσή τους. Τις απάνθρωπες συνθήκες που έζησαν στο Αουσβιτς περιγράφει ο Χ. Κούνιο στο βιβλίο του με τίτλο «Εζησα τον θάνατο. Το ημερολόγιο του αριθμού 109565», που εκδόθηκε το 1981.

«Πολλές φορές τον ρωτούσα: “Πώς τα κατάφερες;”. Και μου απαντούσε ότι επτά φορές συνέβη ένα θαύμα και κατάφερε να επιβιώσει», ανακαλεί η κόρη του, δύο ημέρες μετά την κηδεία του. «Σε μία από αυτές, ο πατέρας μου είπε ότι τον είχαν ετοιμάσει για εκτέλεση, αλλά ήταν από τους τελευταίους στη σειρά και ο γερμανός φρουρός βαρέθηκε να πυροβολεί και έτσι σώθηκε».

Οταν στις αρχές του 1945 τα ρωσικά στρατεύματα πλησίαζαν στο Αουσβιτς, οι Γερμανοί μετέφεραν πολλούς κρατουμένους προς τα δυτικά. Ο Χάιντς Κούνιο, τότε μόλις 17 ετών, βρέθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν και στο Εμπενζεε, που τον Μάιο του 1945 απελευθερώθηκε από τις αμερικανικές δυνάμεις. Ζύγιζε τότε μόλις 34 κιλά. «Μου έχει πει ότι του έμενε άλλη μία μέρα ζωής το πολύ. Εκεί βοήθησαν τον πατέρα και τον παππού μου κάποιοι έλληνες κομμουνιστές που ήταν επίσης κρατούμενοι. Εκρυβαν τον παππού μου για να μην πηγαίνει στη δουλειά και έτσι επέζησε», θυμάται η Χέλλα Κούνιο Ματαλών.

Ο Χ. Κούνιο χρειάστηκε να νοσηλευτεί για έναν μήνα. Οσο ήταν ακόμη στο νοσοκομείο, ζήτησε μολύβι και χαρτί και ξεκίνησε να γράφει τις αναμνήσεις του. Πρόκειται ίσως για τη μοναδική καταγραφή της ναζιστικής θηριωδίας από επιζώντα που είχε «φρέσκες» τις φρικτές αναμνήσεις.

Μέσω Ιταλίας επέστρεψε στην Αθήνα και μετά στη Θεσσαλονίκη. Μαζί με τον πατέρα του έστησαν ξανά την ιστορική οικογενειακή επιχείρηση, στην οδό Βενιζέλου, εκεί όπου βρισκόταν μέχρι και πριν από λίγα χρόνια, όταν και μετακόμισε στην οδό Κομνηνού.

«Εχτισε γέφυρες μεταξύ των λαών»

Ο Χάιντς Κούνιο αφιέρωσε τη ζωή του στο να μην ξεχαστούν όσα συνέβησαν στο Ολοκαύτωμα. «Δεν μίλησε ποτέ με μίσος για τον γερμανικό λαό και για κανέναν λαό», είπε η κόρη του.

Η στάση του και το έργο του αναγνωρίστηκαν και από το γερμανικό κράτος, το οποίο τον τίμησε, θεωρώντας ότι έχτισε γέφυρες μεταξύ των δύο λαών, και τον προσκάλεσε να μιλήσει σε εκδηλώσεις και εκπομπές, σε μια προσπάθεια να περάσει αυτά τα διδάγματα και στις νεότερες γενιές.

Σημαντικότατο κομμάτι της κληρονομιάς που αφήνει πίσω του είναι το έργο καταγραφής των στοιχείων των Θεσσαλονικιών Εβραίων που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα. Πήρε την απόφαση αυτή 15 χρόνια μετά την απελευθέρωσή του, όταν επισκέφτηκε και πάλι το Αουσβιτς. Οπως εξηγεί η κόρη του, τα αρχεία με τα ονόματα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης προ του 1917 κάηκαν στη μεγάλη πυρκαγιά της πόλης. Τα επόμενα στοιχεία, μέχρι το 1940, τα έκλεψαν οι Γερμανοί και βρέθηκαν αργότερα στην Ανατολική Γερμανία, όπου τα πήραν οι Σοβιετικοί, με αποτέλεσμα η πρόσβαση να ήταν πολύ περιορισμένη.

Ετσι, ο Κούνιο ξεκίνησε ένα τιτάνιο έργο, το οποίο κράτησε μέχρι τα 85 του χρόνια. Κατέγραψε συνολικά 37.000 ονόματα και λοιπά στοιχεία από τους περίπου 48.000 Εβραίους της Θεσσαλονίκης που χάθηκαν συνολικά. «Αυτή είναι η παρακαταθήκη του», λέει η κόρη του και συμπληρώνει: «Πρέπει να παλεύουμε. Να μην αφήσουμε το σκοτάδι να σκεπάσει το φως και τη λήθη να σκεπάσει τη μνήμη». Τα στοιχεία που κατάφερε να συλλέξει έχουν πλέον δοθεί στο Μουσείο Ολοκαυτώματος στην Ουάσιγκτον, στο Μουσείο Αουσβιτς – Μπίρκεναου και στην Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης για να συνεχιστεί η έρευνα.

«Ο μάστορας»

Ανάμεσα στα στεφάνια που κατατέθηκαν στην κηδεία για να τιμήσουν τη μνήμη του επιζώντος του Ολοκαυτώματος ήταν και από την οικογένεια της Λόλα Αντζελ, επιζήσασας του στρατοπέδου συγκέντρωσης Μπέργκεν – Μπέλσεν. Στο στεφάνι έγραφε: «Στον αγαπημένο μας μάστορα». Οπως εξήγησε στα «ΝΕΑ» η Λόλα Αντζελ, ο σύζυγός της γνώριζε τον Κούνιο ήδη από πριν από τον πόλεμο. «Ο σύζυγός μου τον θυμόταν σαν ένα πολύ άτακτο παιδί που έτρεχε στη Θεσσαλονίκη γυμνό από πάνω και φορώντας ένα κόκκινο μαγιό», θυμάται σήμερα. «Τον λέγαμε “μάστορα” γιατί έπιαναν τα χέρια του. Μας είχε φτιάξει κάποιες ξύλινες πολυθρόνες και καθόμασταν όλοι μαζί κοιτάζοντας τα άστρα στο σκοτάδι. Ημασταν πολύ αγαπητοί φίλοι», πρόσθεσε.

Τα παραπάνω επιβεβαίωσε και η κόρη του εκλιπόντος. Ο Χάιντς Κούνιο έχει τέσσερα παιδιά, οκτώ εγγόνια και δεκάδες δισέγγονα. «Θυμάμαι, έλεγε “πού είσαι, Χίτλερ, να μας δεις τώρα. Αυτή είναι η εκδίκησή μου”», ανακαλεί η Χέλλα Κούνιο Ματαλών. «Θαυμάζω που δεν μας τρόμαξε στην παιδική μας ηλικία. Είχε μια τρομερή ευγένεια και μου έμαθε πως δεν πρέπει να υποχωρώ στις δυσκολίες και να έχω επιμονή στη ζωή», συμπλήρωσε. Η κηδεία του έγινε την Παρασκευή στο Νεκροταφείο της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, στη Σταυρούπολη.