76ο Φεστιβάλ Βερολίνου: Βραβεία για την άλλη όψη της Τουρκίας

Μία μέρα μετά την ανακοίνωση των βραβείων και την τελετή λήξης στην αίθουσα Berlinale Palast, η αυλαία της 76ης έκδοσης του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου κατέβηκε την περασμένη Κυριακή. Αυτή η διοργάνωση θα μείνει στην ιστορία ως μια από τις πιο πολιτικά έντονες των τελευταίων χρόνων, αλλά και μία από εκείνες που δίχασαν περισσότερο. Τη βραδιά της απονομής των βραβείων η διευθύντρια του φεστιβάλ Τρίσια Τατλ ανέφερε χαρακτηριστικά ότι οι έντονες αντιδράσεις γύρω από τη φετινή Μπερλινάλε απέδειξαν πόσο «σημαντικός εξακολουθεί να είναι ο θεσμός». Η Τατλ επεσήμανε επίσης ότι «ο θυμός, η θλίψη και η επείγουσα ανάγκη είναι πολύ πραγματικά και ανήκουν στην κοινότητά μας». Τόνισε, τέλος, ότι «η κριτική και η συζήτηση αποτελούν μέρος της δημοκρατίας».

Βεβαίως, το ενδιαφέρον όλων στην απονομή ήταν στραμμένο στον πρόεδρο της φετινής κριτικής επιτροπής, γερμανό σκηνοθέτη Βιμ Βέντερς, ο οποίος στην αρχή της διοργάνωσης, στη συνέντευξη Τύπου της κριτικής επιτροπής της Μπερλινάλε, άναψε πρώτος τη φωτιά απαντώντας σε ανάλογη ερώτηση ότι «η Τέχνη είναι το αντίβαρο της πολιτικής, οι καλλιτέχνες είμαστε το αντίθετο της πολιτικής». Η στάση του Βέντερς επικρίθηκε (και από τον υπογράφοντα του ανά χείρας κειμένου) προκαλώντας έντονες διαμαρτυρίες, ανάμεσα στις οποίες και των ελλήνων συντελεστών της ταινίας «Uchronia» (Φιλ Ιερόπουλος, Φοίβος Δρούσος) οι οποίοι στην πρεμιέρα της σήκωσαν πανό όπου γραμμένες ήταν οι φράσεις «Fuck off Wenders Cinema is Politics».

Στην τελετή λήξης όμως, ο Βιμ Βέντερς πήρε το rebound και κέρδισε κατά κράτος. Διαφοροποιώντας τα λόγια του με λεπτό και (το κυριότερο) συμφιλιωτικό τρόπο, δήλωσε ότι «οι γλώσσες των πολιτικών ακτιβιστών και των καλλιτεχνών του κινηματογράφου είναι ξεχωριστές αλλά συμπληρωματικές». Και αυτή ακριβώς είναι η αλήθεια. «Τα εργαλεία μας (των καλλιτεχνών) είναι ιστορίες, πρόσωπα, τόποι, λέξεις, συναισθήματα. Οι προσεγγίσεις μας μπορεί να είναι κριτικές, σατιρικές, κωμικές, δραματικές, ποιητικές, αλλά πάντα θα είναι πολύπλοκες και περίπλοκες».

Μάλιστα, ο γερμανός σκηνοθέτης είπε ότι το πιο αποτελεσματικό εργαλείο των καλλιτεχνών ονομάζεται στα γερμανικά «anschaul», μια λέξη που δύσκολα μεταφράζεται στα αγγλικά ή σε άλλη γλώσσα. «Είναι ένα είδος οπτικής, αισθησιακής, υπαρξιακής εμβύθισης» είπε. «Αλλά ακόμα και αν οι γλώσσες μας είναι τόσο διαφορετικές, χρειαζόμαστε ο ένας τον άλλον: ακτιβιστές, φίλοι των καταπιεσμένων, σύμμαχοι εναντίον των καταπιεστών τους. Αν αντιμετωπίζουμε ο ένας τον άλλον ως συμμάχους, ως διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές γλώσσες, οι κοινοί μας στόχοι έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να αντισταθούν στον συνεχώς μεταβαλλόμενο άνεμο της κατανάλωσης, της αφαίρεσης και του υπερκορεσμού». Το κατά πόσο αυτά τα λόγια είναι προτιμότερα από το αφοριστικό σύνθημα «Fuck off Wenders» είναι υπόθεση του καθενός.

Χρυσή και Αργυρή Αρκτος

Και πράγματι, στις βραβεύσεις των ταινιών βλέπεις την πολιτική απόχρωση. Τα «Κίτρινα γράμματα» του Ιλκέρ Τσατάκ που κέρδισαν τη Χρυσή Αρκτο είναι ένα οικογενειακό δράμα ιδωμένο μέσα από τα μάτια ενός ζευγαριού θεατρανθρώπων που αναγκάζονται να επανεφεύρουν τη ζωή τους, έχοντας χάσει τη δουλειά τους στην Αγκυρα. Καθώς η Τουρκία είναι μια χώρα σε μετάβαση από τις αυστηρές παραδοσιακές αξίες σε πιο σύγχρονες ιδέες, έπειτα από αμφισβητήσιμες κυβερνητικές περικοπές το ζευγάρι αντιμετωπίζει ένα αβέβαιο μέλλον όσον αφορά την εργασία του και αναγκάζεται να εγκαταλείψει το διαμέρισμά του και να μετακομίσει στην Κωνσταντινούπολη μαζί με την έφηβη κόρη του. Η επιτυχία του Τσατάκ είναι ότι αντί να εστιάζει στο χάος ή τη βία, δείχνει πώς το Κράτος αποσυνθέτει τη δομή των οικογενειακών θεσμών. Αθόρυβα και ατιμώρητα.

Ενδιαφέρον έχει επίσης ο σκηνικός χώρος. Μια τέτοια ταινία δεν θα μπορούσε φυσικά να γυριστεί στην Τουρκία (το είπε ο ίδιος ο Τσατάκ). Οντως,  τα «Κίτρινα γράμματα» γυρίστηκαν στη Γερμανία, την οποία ο θεατής δέχεται ως Τουρκία παρότι η εικόνα μαρτυρά ότι δεν είναι. Επίσης, το σενάριο της ταινίας είναι βασισμένο σε αληθινές μαρτυρίες τούρκων καλλιτεχνών οι οποίοι για διάφορους λόγους, πολιτικούς ασφαλώς, έζησαν την απόλυση στο πετσί τους στην περίοδο 2019-2020. Αλλοι πήραν μέρος σε διαδηλώσεις, άλλοι υπέγραψαν διακήρυξη για ειρήνη. Κάποιοι βρέθηκαν εξόριστοι στη Γερμανία ή σε άλλες χώρες της Ευρώπης όπου έπρεπε να ξεκινήσουν από την αρχή.

Ενας από αυτούς που ταλαιπωρήθηκαν από το τουρκικό καθεστώς ήταν ο δεύτερος θριαμβευτής στα βραβεία του Βερολίνου, ο Εμίν Αλπέρ, σκηνοθέτης της «Σωτηρίας» (Salvation), της πέμπτης μεγάλου μήκους ταινίας του. O Αλπέρ έζησε αυτή την κατάσταση από πρώτο χέρι ως καθηγητής Πανεπιστημίου της Τουρκίας. Οι εντυπώσεις που από την αρχή άφησε η «Σωτηρία» (Salvation), με συμπαραγωγό εταιρεία από ελληνικής πλευράς τη Horsefly του Γιώργου Τσούργιαννη, ήταν θετικές. Με φόντο ένα απομονωμένο χωριό κάπου στα βάθη της Τουρκίας, ο Αλπέρ αγγίζει πολλά ζητήματα μέσα από το πρίσμα της μεταφυσικής και αυτό είναι το ενδιαφέρον στοιχείο της, που σημειωτέον είναι επίσης εμπνευσμένη από πραγματικά γεγονότα. Η «Σωτηρία» είναι μια επεξεργασία ιδεών που προέρχονται από διαφορετικές εννοιολογικές πηγές όπως η πατρίδα, οι παραδόσεις, η θρησκεία, τα οικονομικά και άλλα συμφέροντα, η ανταρσία, η τρομοκρατία, η επανάσταση, ο εμφύλιος. Η ταινία κέρδισε την Αργυρή Αρκτο – Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής.

Τα βραβεία ερμηνείας

Εδώ και μερικά χρόνια, στις βραβεύσεις του Φεστιβάλ Βερολίνου οι ερμηνείες των ηθοποιών είναι χωρισμένες σε δύο κατηγορίες. Στη μία κατηγορία, ανεξαρτήτως φύλου, βραβεύεται μια ερμηνεία ως πρώτη, ενώ η άλλη κατηγορία, επίσης ανεξαρτήτως φύλου, αφορά τον δεύτερο ρόλο μιας ταινίας. Οπως «ΤΑ ΝΕΑ» είχα προβλέψει μία ημέρα πριν από τη βράβευση, η Γερμανίδα Σάντρα Χούλερ δικαιώθηκε με το βραβείο Α’ ερμηνείας για τη «Rose» του Μάρκους Σλάιντσερ στην οποία υποδύεται μια γυναίκα που παριστάνει τον άνδρα στη Γερμανία μετά το τέλος του 30ούς πολέμου (1618-1648). Στην κατηγορία του β’ ρόλου, δικαίως το βραβείο μοιράστηκε στους Τομ Κόρτνεϊ και Αννα Κάλντερ-Μάρσαλ της ταινίας «Βασίλισσα στη θάλασσα» (Queen at sea) στην οποία η Κάλντερ-Μάρσαλ υποδύεται μια γυναίκα πάσχουσα από Αλτσχάιμερ και ο Κόρτνεϊ τον άνθρωπο που στέκεται δίπλα της. Η ίδια ταινία απέσπασε την Αργυρή Αρκτο – Βραβείο της Επιτροπής και είναι η μόνη στις βραβεύσεις που απέσπασε δύο βραβεία.

Τέλος, το βραβείο σκηνοθεσίας δόθηκε στον Ιρλανδό Γκραντ Λι για την ταινία «Everybody Digs Bill Evans» που αφορά μια τραγωδία που επηρέασε τη ζωή και το έργο του σπουδαίου πιανίστα της τζαζ Μπιλ Εβανς, το βραβείο σεναρίου κέρδισε η ταινία «Nina Roza» που έγραψε και σκηνοθέτησε η Καναδή Ζενεβιέβ Ντουλούντ-Ντε Σελ και αφορά την επιστροφή στην πατρίδα του ενός βούλγαρου μετανάστη στον Καναδά και το βραβείο καλλιτεχνικής συμβολής δόθηκε στην αμερικανική ταινία «Yo Love is a Rebellious Bird» των Ανα Φιτς και Μπάνκερ Γουάιτ.