Όταν η φύση αντιδρά: περιβάλλον και οι πανδημίες του μέλλοντος

Προκόπης Γιόγιακας –Μάρθα Καϊτανίδη

Το αν και – κυρίως – το πότε θα ξεσπάσει μία πανδημία μοιάζει να είναι η ….ερώτηση του ενός εκατομμυρίου. Και παρότι όλοι το απευχόμαστε, τα όσα εκτυλίχθηκαν τον περασμένο μήνα στο κρουαζιερόπλοιο MV Hondius, με πρωταγωνιστή τον (στην πραγματικότητα χαμηλού κινδύνου) χανταϊό, μας υπενθύμισαν ότι ένας αόρατος εισβολέας μπορεί δυνητικά να φέρει τα πάνω κάτω στις ζωές μας.

Άλλωστε, κατά τους ειδικούς, ένα πράγμα είναι σίγουρο: πανδημίες είχαμε και δυστυχώς θα έχουμε. Είναι όμως τα παθογόνα (όπως για παράδειγμα ιοί και βακτήρια) οι μοναδικοί «ένοχοι»; Οι επιστήμονες δίνουν αρνητική απάντηση. Η καταστροφή της φύσης – πίσω από την οποία κρύβεται ο άνθρωπος – αποτελεί βασικό παράγοντα σε αυτή την εξίσωση.

«Όταν σκοτώνουμε τα άγρια ζώα ή τα βάζουμε σε κλουβιά για να πωληθούν παράνομα σε αγορές, διαταράσσουμε την ισορροπία των οικοσυστημάτων και αποσπούμε τους ιούς από τους φυσικούς ξενιστές τους», εξηγεί με γλαφυρό τρόπο η δασολόγος – περιβαλλοντολόγος στην Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ Εταιρεία, Ρούλα Τρίγκου. Και κάπως έτσι ξαναγράφουμε τους νόμους της φύσης. «Όταν συμβαίνει αυτό, χρειάζονται νέο ξενιστή. Και συχνά ο νέος αυτός ξενιστής είμαστε εμείς οι ίδιοι», συμπληρώνει με νόημα.

Αρκεί κανείς να αναλογιστεί ότι τα Κέντρα για την Πρόληψη και τον Έλεγχο Λοιμωδών Νόσων των ΗΠΑ (CDC) εκτιμούν ότι τα τρία τέταρτα των νέων ή αναδυόμενων ασθενειών που προσβάλλουν τον άνθρωπο ξεκινούν από τα ζώα.

Εδώ όμως υπάρχει ένα «αλλά». Όπως διευκρινίζουν οι επιστήμονες, τα ζώα δεν φέρουν την παραμικρή ευθύνη και είναι λάθος να πιστεύουμε ότι τα άγρια ή «εξωτικά» ζώα είναι σε μεγάλο βαθμό προσβεβλημένα από θανατηφόρους παθογόνους οργανισμούς έτοιμους να μας μολύνουν. Κατά τους ειδικούς, η πλειονότητα αυτών των μικροβίων ζει μέσα στους οργανισμούς των ζώων χωρίς να τους προκαλεί το παραμικρό κακό.

Το πρόβλημα βρίσκεται αλλού. Όπως επισημαίνει η ίδια, «με την εκτενή αποψίλωση των δασών, την αστικοποίηση και την εκβιομηχάνιση, με την ανθρώπινη παρουσία να έχει φθάσει στις πιο απομονωμένες γωνιές του πλανήτη, προσφέραμε (και συνεχίζουμε να προσφέρουμε) σε αυτά τα μικρόβια τον τρόπο να φθάσουν μέχρι το ανθρώπινο σώμα και να προσαρμοστούν σε αυτό…».

Η περίπτωση της Ελλάδας

Σύμφωνα με την κ. Τρίγκου, στην Ελλάδα μπορεί να μην υπάρχουν οι αχαρτογράφητες ζούγκλες των τροπικών, ωστόσο υπάρχουν σημαντικοί, δυσπρόσιτοι φυσικοί πυρήνες – σε ψηλά βουνά, νησίδες και φαράγγια – που αποτελούν καταφύγια για την άγρια ζωή.

Ωστόσο, όπως επισημαίνει, η κατασκευή υποδομών πρόσβασης σε τέτοιες περιοχές, πέρα από την υποβάθμιση των φυσικών οικοσυστημάτων μέσω του κατακερματισμού τους, μειώνει δραματικά και την απαραίτητη απόσταση με την άγρια ζωή, καθιστώντας πολύ πιο εύκολη την προσέγγιση πληθυσμών άγριων ζώων (για σύλληψη ή θήρευση) και, κατ’ επέκταση, την επαφή με δυνητικά παθογόνους οργανισμούς.

Ποιος ιός φαίνεται πιο απειλητικός;

Τα παθογόνα που σήμερα προκαλούν τη μεγαλύτερη ανησυχία στην επιστημονική κοινότητα είναι κυρίως ιοί με υψηλή ικανότητα μετάλλαξης και δυνατότητα μετάδοσης από τα ζώα στον άνθρωπο. Μάλιστα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνει η γρίπη των πτηνών H5N1, καθώς έχει πλέον ανιχνευθεί σε πολλά είδη ζώων και σε σπάνιες περιπτώσεις σε ανθρώπους, γεγονός που αυξάνει την επιτήρηση για πιθανή μελλοντική προσαρμογή της σε ανθρώπινη μετάδοση.

Κι ας πρόκειται για έναν γνώριμο «εχθρό»:εντοπίστηκε για πρώτη φορά σε χήνα στην Κίνα το 1996, έκτοτε όμως η γενετική και επιδημιολογική του συμπεριφορά έχει μεταβληθεί σημαντικά μέσα σε σχεδόν τρεις δεκαετίες. Δεν είναι τυχαίο ότι πλέον, εκτός από πτηνά εκτροφής, μολύνει και άγρια πτηνά αλλά και θηλαστικά, αν και δεν έχει ακόμη επιτευχθεί μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο. Πόσο απέχουμε από αυτό; Πιθανότατα όχι πολύ, προειδοποιούν οι επιστήμονες.

Εξίσου σημαντική κατηγορία, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), είναι οι κορονοϊοί που κυκλοφορούν σε πληθυσμούς άγριων ζώων, κυρίως σε νυχτερίδες. Η εμπειρία της COVID-19 έχει δείξει ότι οι ιοί αυτής της οικογένειας μπορούν, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να προσαρμοστούν στον άνθρωπο, κάτι που καθιστά τη συνεχή γονιδιωματική επιτήρησή τους κρίσιμη.

Επιπλέον, στην ίδια λίστα περιλαμβάνονται και οι ιοί που μεταδίδονται κυρίως μέσω κουνουπιών (όπως ο δάγκειος πυρετός, ο ιός Ζίκα και ο τσικουνγκούνια), οι οποίοι επηρεάζονται έντονα από την κλιματική αλλαγή και την εξάπλωση των κουνουπιών σε νέες γεωγραφικές περιοχές. Παρότι δεν θεωρούνται ακόμη τυπικοί πανδημικοί ιοί, η αυξανόμενη εξάπλωσή τους τους καθιστά σημαντικούς παράγοντες υγειονομικού κινδύνου.

Τέλος, δεν μπορεί να αγνοηθεί η κατηγορία των λεγόμενων «άγνωστων απειλών» (ο ΠΟΥ την έχει ονομάσει Disease X), δηλαδή παθογόνων που δεν έχουν ακόμη ταυτοποιηθεί αλλά ενδέχεται να εμφανιστούν στο μέλλον και να προκαλέσουν σοβαρή διεθνή υγειονομική κρίση.