Χαμένη πόλη του Μεγάλου Αλεξάνδρου: Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή «παγώνει» τις ανασκαφές

Οι αρχαιολογικές ανασκαφές στην αρχαία «χαμένη» πόλη της Αλεξάνδρειας του Τίγρη στο Ιράκ, που επανεντοπίστηκε πρόσφατα από ερευνητές, έχουν ανασταλεί λόγω του συνεχιζόμενου πολέμου στην περιοχή, σύμφωνα με τον καθηγητή Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Κωνσταντίας στη Γερμανία, Στέφαν Χάουζερ, όπως δήλωσε στην εφημερίδα The Art Newspaper. Η πόλη, που ιδρύθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο το 324 π.Χ. κοντά στη Βασόρα, στα σύνορα με το Ιράν, αποτέλεσε σημαντικό εμπορικό κέντρο της αρχαιότητας. Τα αποτελέσματα των πρόσφατων ερευνών δημοσιεύθηκαν από το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντίας τον Ιανουάριο.

Ο Χάουζερ χαρακτήρισε την «απερίσκεπτη» ισραηλινή και αμερικανική επίθεση στο Ιράν ως «πλήρη καταστροφή». Όπως εξηγεί, «ο εναέριος χώρος του Ιράκ έχει κλείσει και είναι σχεδόν αδύνατο να εισέλθει ή να εξέλθει κανείς από τη χώρα». Οι αρχαιολόγοι είχαν προγραμματίσει μια εκστρατεία γεωφυσικών εργασιών, η οποία ωστόσο αναβλήθηκε. «Αν είμαστε τυχεροί, θα μπορέσουμε να υποβάλουμε νέα αίτηση για το φθινόπωρο», σημειώνει.

Παρότι το πεδίο είναι επίπεδο και τα ερείπια βρίσκονται υπόγεια, ο κίνδυνος ζημιών από τις συγκρούσεις θεωρείται περιορισμένος. Ωστόσο, ο χώρος είχε χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν ως στρατιωτικό στρατόπεδο και τα τείχη του αποτέλεσαν μέρος της δεύτερης αμυντικής γραμμής κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν–Ιράκ (1980–1989). «Η Mary Shepperson έκανε μια εξαιρετική μελέτη, καταγράφοντας 2.000 αλλοιώσεις στην επιφάνεια του χώρου από χαρακώματα και οχυρώσεις αρμάτων», προσθέτει ο Χάουζερ.

Το Πανεπιστήμιο της Βαγδάτης και η Ιρακινή Αρχαιολογική Αρχή σχεδίαζαν να διοργανώσουν στο τέλος Μαρτίου συνέδριο που τελικά ακυρώθηκε λόγω της «κατάστασης ασφαλείας», όπως αναφέρεται στην ιστοσελίδα του. Σύμφωνα με τις ιρακινές υγειονομικές αρχές, τουλάχιστον 82 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους και δεκάδες έχουν τραυματιστεί στις πρόσφατες συγκρούσεις.

Η σημασία της Αλεξάνδρειας του Τίγρη

Σύγχρονες αεροφωτογραφίες και γεωφυσικές έρευνες αποκάλυψαν ότι η Αλεξάνδρεια του Τίγρη υπήρξε σημαντικός περιφερειακός κόμβος εμπορίου. Η ανάλυση με μαγνητόμετρο καισίου εντόπισε τέσσερις βασικές αστικές ζώνες μιας τεράστιας μητρόπολης που εκτεινόταν σε περίπου 500 χιλιόμετρα: κατοικίες, παλάτι, ποτάμιο λιμάνι με εργαστήρια και αγροτικό σύστημα άρδευσης.

Η πόλη εγκαταλείφθηκε τον 3ο αιώνα, όταν ο ποταμός Τίγρης άλλαξε πορεία και τα ιζήματα περιόρισαν την πρόσβαση στο λιμάνι. Παρέμεινε θαμμένη στην έρημο μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, όταν ο ερευνητής John Hansman συνέδεσε εναέρια ευρήματα στην περιοχή Τζεμπέλ Χαγιάμπερ, κοντά στη Βασόρα, με την περιγραφή του Πλίνιου του Πρεσβύτερου για την Αλεξάνδρεια του Τίγρη.

Η επανέναρξη των ερευνών και η ιστορική τους αξία

Οι πολιτικές και στρατιωτικές αναταραχές, ιδίως ο πόλεμος Ιράν–Ιράκ, καθυστέρησαν την έρευνα. Το 2014, οι Βρετανοί ερευνητές Jane Moon, Robert Killick και Stuart Campbell έλαβαν άδεια πρόσβασης στον χώρο υπό αυστηρή ασφάλεια και προσκάλεσαν τον Χάουζερ, έναν από τους ελάχιστους ειδικούς στην μετασφηνοειδή αρχαιολογία της Εγγύς Ανατολής, να συμμετάσχει στο έργο.

Ο Χάουζερ, επικεφαλής του προγράμματος Alexandria on the Tigris, επισημαίνει ότι η μακρόχρονη παραμέληση της μελέτης αυτής της περιόδου δυσχέρανε την πρόσβαση και την κατανόηση του ιστορικού πλαισίου. «Όταν αναπτύχθηκαν οι διάφορες επιστημονικές ειδικότητες, η περίοδος μεταξύ της λήξης της σφηνοειδούς γραφής και της εμφάνισης του Ισλάμ παραμερίστηκε», εξηγεί.

Ο Χάουζερ εκτιμά ότι η επανέναρξη των εργασιών στην Αλεξάνδρεια του Τίγρη «μπορεί και πρέπει να βοηθήσει στην επαναξιολόγηση της ιστορικής μας προοπτικής» για την αυτοκρατορία των Αρσακιδών. «Ως ένα είδος δοκιμής πραγματικότητας, δείχνει τη δύναμη και την οργάνωση της αυτοκρατορίας, καθώς και τη δυναμική των εμπορικών δικτύων της αρχαιότητας – τον λόγο άλλωστε για τον οποίο ο Αλέξανδρος ίδρυσε αυτή την πόλη εξαρχής», καταλήγει.

Οι πρώτες αναφορές χαρακτηρίζουν την ανακάλυψη ως «απολύτως εντυπωσιακή»

Η πόλη ιδρύθηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. και αποτελούσε μία από τις πολλές «Αλεξάνδρειες» που δημιούργησε ο Μακεδόνας στρατηλάτης κατά την επέκταση της αυτοκρατορίας του από την Ελλάδα έως τα σύνορα της Ινδίας.

Ενώ η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου έγινε διάσημη για τον φάρο και τη βιβλιοθήκη της, η Αλεξάνδρεια επί του Τίγρη παρέμεινε για αιώνες μυθική, περισσότερο θρύλος παρά γεωγραφική πραγματικότητα – μέχρι σήμερα, σύμφωνα με το Fox News.

Στην ακμή της, η πόλη λειτουργούσε ως κομβικό σημείο για το εμπόριο, τη γνώση και τα ταξίδια μεταξύ των πυρήνων της Μεσοποταμίας και του ευρύτερου αρχαίου κόσμου.

Με το πέρασμα των αιώνων, ο ποταμός Τίγρης άλλαξε ροή, καλύπτοντας τις παλιές ακτογραμμές με ιζήματα και θάβοντας σταδιακά τις αρχαίες κοινότητες.

Η διαδοχή αυτοκρατοριών, οι αλλαγές στα εμπορικά δίκτυα και οι σύγχρονες συγκρούσεις συνέβαλαν στην πλήρη εξαφάνιση των καταλοίπων της πόλης από την επιφάνεια.

Πρόσφατα, υψηλής ανάλυσης γεωφυσικές σαρώσεις και εικόνες από drones αποκάλυψαν τείχη οχύρωσης, ρυμοτομία, οικοδομικά τετράγωνα και βιοτεχνικές ζώνες.

Επιπλέον, εντοπίστηκαν ναοί, εργαστήρια με καμίνια και φούρνους, καθώς και ίχνη λιμανιού και καναλιών – ένα σπάνιο και ολοκληρωμένο στιγμιότυπο μιας αρχαίας μητρόπολης παγωμένης στον χρόνο.

Η σημασία και η έκταση της πόλης

Ο καθηγητής Χάουζερ δήλωσε στο Fox News Digital ότι τα ευρήματα είναι «απολύτως εντυπωσιακά», καθώς οι τοίχοι των κτιρίων βρίσκονται λίγο κάτω από την επιφάνεια και η διατήρησή τους είναι «εκπληκτικά καλή».

Το αποτύπωμα της πόλης καλύπτει περίπου 6,5 τετραγωνικά χιλιόμετρα, μέγεθος που, όπως σημειώνει, ανταγωνίζεται ή και ξεπερνά σημαντικές πρωτεύουσες της εποχής.