Φάνης Κατέχος στα «ΝΕΑ»: «Στην ατέλεια του ηθοποιού αποκαλύπτεται η αλήθεια του»

Από το Λύκειο Επιδαύρου μέχρι ένα θέατρο φτιαγμένο από υλικά που άλλοι θα πετούσαν, ο Φάνης Κατέχος φαίνεται να αναζητά διαρκώς το ίδιο πράγμα. Τι δηλαδή μπορεί να συμβεί όταν αφήσουμε τη σκηνή να ξαναγίνει χώρος έρευνας, παιχνιδιού και μεταμόρφωσης. Σε μια περίοδο που το θέατρο επεξεργάζεται συνεχώς νέες φόρμες, ο σκηνοθέτης, εκπαιδευτής θεάτρου κι ηθοποιός επιλέγει να δουλεύει με το σώμα, τα υλικά, την κατασκευή και τη φαντασία, χωρίς να φοβάται ούτε το ανοίκειο ούτε το ατελές. Με αφορμή την πυκνή καλλιτεχνική σεζόν που εκκινεί για τον ίδιο, μίλησε στο «Νσυν».

Σας πετυχαίνουμε λίγες μέρες μετά το τέλος των μαθημάτων στο Λύκειο Επιδαύρου. Φεύγοντας από την Επίδαυρο, ποια είναι η σημαντικότερη αποσκευή που πήρατε μαζί σας;

Η μεγαλύτερη αποσκευή που πήρα μαζί μου ήταν η βαθιά σύνδεση με την κοινότητα. Συνειδητοποίησα ξανά πώς το θέατρο μπορεί να υπηρετήσει την κοινωνία και να φέρει στο φως τους αληθινούς πρωταγωνιστές: τους ανθρώπους του τόπου, που μοχθούν για την καθημερινότητα. Μαζί με τους συμμετέχοντες του σεμιναρίου καταφέραμε να δημιουργήσουμε μια ουσιαστική διαδρομή ανταλλαγής με την τοπική κοινότητα του Λυγουριού και της Παλαιάς Επιδαύρου. Παράλληλα, κρατώ ως πολύ σημαντικό το γεγονός ότι επανήλθαν τα μαθήματα στον θεσμό. Ηταν μια σπουδαία και αναγκαία αρχή· ένας σπόρος που φυτεύτηκε ξανά και τώρα οφείλουμε όλοι να τον ποτίσουμε, ώστε να ριζώσει, να ανθίσει και να αποδώσει καρπούς στα χρόνια που έρχονται

Τον Σεπτέμβριο έρχεται το 14th Handmade and Recycled Theater Festival – Traces Edition, όπου είστε διοργανωτής. Σε μια εποχή ταχύτητας και ψηφιακής υπερπαραγωγής, τι σημαίνει για εσάς το χειροποίητο θέατρο;

Σ’ έναν κόσμο που κινείται με ιλιγγιώδεις ψηφιακές ταχύτητες και καταναλώνει έτοιμες, τυποποιημένες εικόνες, το χειροποίητο θέατρο για μένα είναι μια πράξη αντίστασης και επιστροφής στην ουσία. Σημαίνει να δίνεις χρόνο στην ανθρώπινη επαφή, να δημιουργείς με τα χέρια, με το σώμα, με υλικά που έχουν ήδη μια ιστορία και αφήνουν το δικό τους αποτύπωμα – εξού και ο φετινός μας τίτλος, «Traces». Το χειροποίητο θέατρο δεν βασίζεται στα μεγάλα μπάτζετ και στα εφέ, αλλά στη δύναμη της επανάχρησης (recycling), στην αυθεντικότητα της στιγμής και στη συλλογικότητα. Είναι μια υπενθύμιση ότι η πιο πλούσια θεατρική εμπειρία γεννιέται από τα πιο απλά, «ακατέργαστα» υλικά: τον άνθρωπο, τον λόγο και το μοίρασμα.

Τον Οκτώβριο επιστρέφετε στο «Νταρfστέλερ» του Θανάση Δόβρη. Το έργο τοποθετείται σε ένα μέλλον όπου η τεχνολογία μπορεί να αντικαταστήσει τον ηθοποιό. Τι είναι αυτό που πιστεύετε ότι δεν μπορεί να αντικατασταθεί;

Το έργο που ανεβάζει η ομάδα μας σε σκηνοθεσία Θανάση Δόβρη μάς φέρνει αντιμέτωπους με έναν πολύ υπαρκτό φόβο της εποχής μας. Ομως, όσο κι αν η τεχνολογία μπορεί να αντιγράψει τη μορφή ή τη φωνή, υπάρχει κάτι που δεν θα καταφέρει ποτέ να αντικαταστήσει: το ανθρώπινο ένστικτο και την ανάγκη για κοινωνική συνύπαρξη. Σε μια εποχή που η τεχνολογία μάς απομονώνει πίσω από οθόνες και αλγορίθμους, η θεατρική πράξη παραμένει μια βαθιά πολιτική και κοινωνική χειρονομία. Είναι μία από τις ελάχιστες ζωντανές τελετουργίες που μας έχουν απομείνει, όπου άγνωστοι άνθρωποι μαζεύονται στον ίδιο χώρο για να μοιραστούν μια κοινή εμπειρία. Αυτό το βιολογικό ένστικτο του ηθοποιού να νιώσει τον παλμό του κοινού, αλλά και το ένστικτο του θεατή να συντονιστεί με την ανάσα του διπλανού του, δεν προγραμματίζεται. Δεν αντικαθίσταται η κοινή μας θνητότητα. Η ικανότητα να συγκινούμαστε μαζί, ως κοινότητα, επειδή βλέπουμε έναν άλλον άνθρωπο να εκτίθεται ζωντανά μπροστά μας, είναι το DNA του θεάτρου. Και αυτό καμία ψηφιακή υπερπαραγωγή δεν μπορεί να το αναπαραγάγει.

Γιατί η ατέλεια του ηθοποιού μπορεί να είναι πιο συγκινητική από την τελειότητα μιας μηχανής;

Γιατί η τελειότητα της μηχανής είναι ψυχρή, προβλέψιμη και, τελικά, ξένη προς εμάς. Η μηχανή δεν ρισκάρει τίποτα επειδή δεν έχει τίποτα να χάσει. Αντίθετα, η ατέλεια του ηθοποιού – ένα σπάσιμο στη φωνή, ένα δάκρυ που ξεφεύγει, μια στιγμή αμηχανίας ή μια απρόσμενη παύση – είναι το σημείο όπου αποκαλύπτεται η αλήθεια του. Η ατέλεια είναι συγκινητική επειδή εμπεριέχει την προσπάθεια, τον μόχθο και την ευαλωτότητα. Οταν βλέπουμε έναν ηθοποιό να παλεύει στη σκηνή με τα όριά του, βλέπουμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Αυτό το «λάθος» που μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή είναι που κρατά την παράσταση ζωντανή και επικίνδυνη. Η συγκίνηση δεν γεννιέται από το αψεγάδιαστο, αλλά από το ανθρώπινο· και το ανθρώπινο είναι, από τη φύση του, ατελές.

Αργότερα, θα επαναλάβετε την εμφάνισή σας στο «Sisyphus – flesh and earth». Ο Σίσυφος είναι για εσάς ένας άνθρωπος που επιμένει ή που αντιστέκεται;

Για μένα ο Σίσυφος είναι και τα δύο, γιατί στο δικό του μέγεθος η επιμονή γίνεται η ίδια η πράξη της αντίστασης. Ο Σίσυφος δεν κουβαλάει τον βράχο παθητικά ή από υποταγή. Επιμένει να τον ανεβάζει ξανά και ξανά, γνωρίζοντας ότι θα κυλήσει κάτω. Αυτή η συνειδητή επανάληψη είναι η δική του εξέγερση απέναντι στο παράλογο. Αν το δούμε στο σήμερα, καθρεφτίζει τον κάθε άνθρωπο που μοχθεί στην καθημερινότητά του, που πέφτει και ξανασηκώνεται, αλλά αρνείται να παραιτηθεί. Η παράσταση «Sisyphus – flesh and earth» μιλάει ακριβώς για αυτή τη γήινη, σωματική προσπάθεια: για τη σάρκα που ματώνει, αλλά βρίσκει τη δύναμη να ξανασπρώξει τον βράχο. Είναι ένα έργο που μας αφορά βαθιά, γι’ αυτό και θα παρουσιαστεί πρώτα στο δικό μας φεστιβάλ (Handmade and Recycled Theater Festival) ως ένα ζωντανό παράδειγμα αυτής της χειροποίητης και επίμονης δημιουργίας, πριν συνεχίσει το διεθνές ταξίδι του για επόμενους σταθμούς, όπως στην Ισπανία και στο Πακιστάν.

Ποιο είναι το βάρος που κουβαλάει σήμερα ο σύγχρονος Σίσυφος;

Ο σύγχρονος Σίσυφος κουβαλάει έναν βράχο που είναι φτιαγμένος από τις αόρατες, αλλά ασήκωτες απαιτήσεις της εποχής μας. Είναι το βάρος της ασταμάτητης παραγωγικότητας, το άγχος να είμαστε πάντα «επιτυχημένοι», πάντα «συνδεδεμένοι» και πάντα «τέλειοι» μέσα σε μια ψηφιακή εικονική πραγματικότητα. Κουβαλάει την απομόνωση που φέρνει η οθόνη και την ψευδαίσθηση ότι πρέπει να τα καταφέρει όλα μόνος του. Ομως, το πιο επικίνδυνο βάρος σήμερα είναι η απώλεια του νοήματος – το να κυλάς τον βράχο μηχανικά, χωρίς να ξέρεις γιατί. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η μόνη ελάφρυνση για τον σύγχρονο Σίσυφο είναι να μοιραστεί αυτό το βάρος. Οταν ο βράχος παύει να είναι ατομικός και γίνεται συλλογικός, όταν στρεφόμαστε ξανά στην κοινότητα, στην τέχνη και στην αληθινή ανθρώπινη επαφή, τότε η ανηφόρα σταματά να είναι μια τιμωρία και γίνεται μια κοινή, λυτρωτική διαδρομή.

To 14th Handmade and Recycled Theater Festival έρχεται από τις 17 έως τις 27 Σεπτεμβρίου στον Τεχνοχώρο Φάμπρικα (Μεγάλου Αλεξάνδρου 125 και Ευρυμέδοντος, Κεραμεικός) και το Ρεκτιφιέ – Κέντρο Ερευνας Μεικτών Παραστατικών Τεχνών (Λεωφόρος Κωνσταντινουπόλεως 119, Βοτανικός). Το «Νταρfστέλερ», μια σκηνική σύνθεση από τη Fabrica Athens σε σκηνοθετική σύλληψη του Θανάση Δόβρη, ανεβαίνει από τις 5 Οκτωβρίου στο Ρεκτιφιέ. Το «Sisyphus – flesh and earth», σε σκηνοθεσία Ντόναλντ Κιτ, θα ανεβεί επίσης στο Ρεκτιφιέ (οι ημερομηνίες θα ανακοινωθούν σύντομα)