Συνταγματολογία για μη συνταγματολόγους

Η δημοκρατία, σύμφωνα με τον Λίνκολν, οφείλει να είναι διακυβέρνηση από τον λαό, προς τον λαό και για τον λαό (government of the people, by the people, for the people). Αν είναι έτσι, εξυπακούεται ότι και η συνταγματική αναθεώρηση δεν πρέπει να μένει απροσπέλαστη για τους μη μυημένους. Δεν πρέπει να καταλήξει κείμενο από συνταγματολόγους, προς συνταγματολόγους και για συνταγματολόγους.

Ας μου επιτραπεί, λοιπόν, να αυθαδιάσω ως μη συνταγματολόγος και να εκφράσω δύο απλοϊκές απορίες.

Πρώτη απορία – το παρελθόν. Αντλούνται διδάγματα; Ποιος και πώς αξιολογεί τη μέχρι σήμερα απόδοση του Συντάγματος; Οι ίδιοι οι συνταγματολόγοι ως σημαντικό κριτήριο χρησιμοποιούν τη μακροημέρευση – πράγμα που μάλλον διαψεύδεται από το γεγονός ότι αξιοποιείται κάθε ευκαιρία αν όχι για αλλαγή, τότε τουλάχιστον για συζήτηση.

Αν όμως εξεταστεί η περασμένη πεντηκονταετία, δεν θα έπρεπε να αναζητηθεί κάποιο μερίδιο ευθύνης του Συντάγματος – είτε για πράγματα που έγιναν που δεν θα έπρεπε να γίνουν, είτε για άλλα που δεν έγιναν και θα έπρεπε να είχαν γίνει; Θυμίζω ότι το διάστημα αυτό κοσμείται, εκτός από τις αλλαγές του Συντάγματος, τουλάχιστον από μια χρεοκοπία, αποτελμάτωση σε σειρά από ζητήματα, έλλειψη ενασχόλησης και προετοιμασίας για άλλα.

Είναι εύκολο να στοιχειοθετηθεί η άποψη ότι στην πράξη το Σύνταγμα λειτούργησε ως αρωγός της συντήρησης και της ακινησίας. Η ερμηνεία του Συντάγματος ενθαρρύνει ενστάσεις που είναι χρονοβόρες και συχνά αποδεικνύονται αντιφατικές. Αυτό οδηγεί σε επιμήκυνση της αβεβαιότητας και, τελικά, σε ανασφάλεια δικαίου. Το Σύνταγμα, αντί να ενθαρρύνει την αντιμετώπιση προβλημάτων, φαίνεται να τα περιπλέκει, λειτουργώντας τις περισσότερες φορές ως φραγή της προσπάθειας για αλλαγές μέσω της προστασίας κεκτημένων, αν και όχι μόνο. Συνεπώς, το αν το Σύνταγμα είχε ρόλο στη χαώδη αντιμετώπιση της χρεοκοπίας και στην ανάγκη να υπάρξουν τρία Μνημόνια, θα έπρεπε, αν μη τι άλλο, να μας προβληματίζει σήμερα.

Αντί να γίνεται προσπάθεια να εντοπιστούν και να διορθωθούν αρρυθμίες, το Σύνταγμα φαίνεται να στρατολογείται από κάποιους σε προσπάθεια αναβίωσης της προμνημονιακής αμεριμνησίας – επιστροφή στις παλιές καλές μέρες που μας έφεραν στον γκρεμό.

Δεύτερη απορία – το μέλλον. Καθησυχάζονται φόβοι; Τα πολλά παλιά κεκτημένα δεν επιτρέπουν τη διατύπωση νέων. Οταν το Σύνταγμα αξιοποιείται κυρίως για αλληλουχία βέτο, ποιοι είναι οι τελικοί θιγόμενοι προκύπτει μόνο εξ υπολοίπου. Συνήθως αυτοί είναι όσοι στερούνται εκπροσώπησης ή φωνής – οι μελλοντικές γενιές, το περιβάλλον, όσοι δεν έχουν πρόσβαση στην εξουσία. Ομως, οι εξελίξεις στην τεχνολογία, στα γεωπολιτικά και η κλιματική κρίση προοιωνίζονται εποχές υψηλής μεταβλητότητας. Η δυνατότητα ανταπόκρισης επιβάλλει την ύπαρξη ευέλικτων και νομιμοποιημένων διαδικασιών λήψης απόφασης.

Τι θα περίμενε από το Σύνταγμα κάποιος που τρομάζει μπροστά στις επερχόμενες προκλήσεις; Αν δεν θέλουμε να συνεχιστεί η υφιστάμενη κατάσταση του «όποιος προλάβει», δύο κενά απαιτούν συμπλήρωση. Πρώτον, ένας συνήγορος για τις ερχόμενες γενεές. Χωρίς αυτόν θα παραμείνουν οι τελικοί αποδέκτες των φουσκωμένων λογαριασμών. Δεύτερον, ο τελικός εγγυητής δικαιωμάτων: όταν υπάρχει ανεπάρκεια πόρων, ποιος θα ερμηνεύει το «ουκ αν λάβοις παρά του μη έχοντος» και υπέρ τίνος;  Κάθε λογισμικό συνοδεύεται από FAQs (frequently asked questions) για τους αδαείς. Μήπως θα έπρεπε να υπάρχει κάτι τέτοιο και για την αναθεώρηση του Συντάγματος;

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά