Στέφανος Μάνος: Μια φιλελεύθερη φωνή που ενοχλούσε

Ο Στέφανος Μάνος «έφυγε» στις 15 Αυγούστου, στα 87 χρόνια του, κλείνοντας μια πορεία σχεδόν πενήντα χρόνων στη δημόσια ζωή που δεν ταίριαξε ποτέ σε κανένα από τα ελληνικά πολιτικά κουτάκια. Βουλευτής της ΝΔ από το 1977, υπουργός σε δύο κυβερνήσεις, ιδρυτής δύο κομμάτων που ήταν σχεδόν καταδικασμένα να μη βρουν ευρεία απήχηση, ο Μάνος έμεινε ως το τέλος μια φωνή «ενοχλητική», από αυτές που μας υπενθυμίζουν ότι κάποτε διαφωνούσαμε – ακόμη και με σφοδρότητα – πάνω σε ιδέες. Κι αυτό, τελικά, είχε θετικό αποτύπωμα.

Στο ενεργητικό του καταγράφονται έργα όπως η εισαγωγή της κινητής τηλεφωνίας, η σύμβαση για το μετρό της Αθήνας, η μελέτη για το αεροδρόμιο των Σπάτων, η προστασία παραδοσιακών οικισμών. Δέχθηκε, βεβαίως, ισχυρή κριτική για τον τρόπο και τη διαχείρισή του, ιδίως στα υπουργεία Οικονομικών και Εθνικής Οικονομίας, με αποφάσεις που οδήγησαν σε ισχυρές συγκρούσεις (εξυγίανση ΕΑΣ, πώληση ΑΓΕΤ κ.λπ.), ίσως και δικαίως αφού οι πολιτικές κρίνονται, και για το timing, και για την απεύθυνσή τους στην κοινωνία.

Ακόμη και με τη ΝΔ η σχέση του ήταν μονίμως τεταμένη. Είχε διαγραφεί προσωρινά το 1983, είχε έρθει σε ρήξη με τον Κώστα Καραμανλή, ενώ άσκησε σκληρή κριτική και στον Κυριάκο Μητσοτάκη για την οικονομία και την καθυστέρηση μεταρρυθμίσεων. Η άρνηση υποταγής στη «λογική του στρατοπέδου» τού κόστισε πολιτικά, οι δύο σχηματισμοί που ίδρυσε, οι Φιλελεύθεροι και η Δράση, παρέμειναν οριακοί εκλογικά, ενώ η υποψηφιότητά του με το ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Παπανδρέου (μαζί με τον Ανδρέα Ανδριανόπουλο, τον Μίμη Ανδρουλάκη και τη Μαρία Δαμανάκη στην αμφίπλευρη διεύρυνση του 2004) δεν ήταν παραγωγική.

Το πιο ενδιαφέρον σημείο της σκέψης του Μάνου δεν είναι η γνωστή οικονομική του γραμμή κι ο σφοδρός αντικρατισμός του, αλλά ότι συνυπήρχε με μια εξίσου σταθερή στάση υπέρ των ατομικών ελευθεριών, σε σημείο που τον έφερνε εκτός των παραδοσιακών χαρακτηριστικών του ελληνικού πολιτικού φάσματος, προσομοιάζοντας περισσότερο στην αμερικανική πολιτική φιλοσοφία.

Η ανατρεπτική αντίληψη και η «φυγή»

Ηταν, για παράδειγμα, κατηγορηματικά αντίθετος στις καταλήψεις («αρνούμαι σε οποιονδήποτε το δικαίωμα να καταλάβει την περιουσία άλλου»), αλλά και απόλυτος στον σεβασμό του απρόσκοπτου δικαιώματος στη διαδήλωση. Ζητούσε η παιδεία να μην είναι δωρεάν για τις εύπορες οικογένειες, αλλά με ρητό όρο τα δημόσια να γίνουν άψογα, με υψηλά αμειβόμενους και αυστηρά αξιολογούμενους εκπαιδευτικούς, ώστε κανένας να μη χάνει ευκαιρίες, «επειδή ο πατέρας του δεν έχει λεφτά» (αναγνωρίζοντας πως ο ίδιος ήταν ένας προνομιούχος). Πρότεινε π.χ. την κατάργηση της υποχρεωτικής προσευχής, του εκκλησιασμού και της εικόνας στις σχολικές αίθουσες, επικαλούμενος ρητά τον σεβασμό στα παιδιά μεταναστών. Είκοσι χρόνια μετά, οι υπουργοί της παράταξής του αυτά τα καταδικάζουν ως «woke» και «ακραίο δικαιωματισμό». Ζητούσε την κατάργηση όλων των παρελάσεων, χαρακτηρίζοντάς τες μιλιταριστικές και σπάταλες. Τασσόταν υπέρ της αποποινικοποίησης του χασίς. Δεν συγχώνευε την απαίτηση για κρατική λογοδοσία με τις ατομικές ελευθερίες των πολιτών, όπως κάνει συχνά η σημερινή εκδοχή «φιλελευθερισμού», που δανείζεται προχείρως ένα λεξιλόγιο, ενώ παραμένει έως και εχθρική απέναντι στις πολιτικές ελευθερίες, τη διαφορετικότητα, τη μετανάστευση. Μια ανασκόπηση στον φιλελευθερισμό του Μάνου, με την απόσταση του χρόνου, λαμβάνοντας υπ’ όψιν όσα ακολούθησαν κι όσα βαφτίζονται ως «φιλελευθερισμός» σήμερα, πρέπει να του αναγνωρίσει αυτή τη συνέπεια που ήταν, άλλωστε, και ο λόγος της πολιτικής του απομόνωσης.

Ο θάνατός του, ανήμερα τον Δεκαπενταύγουστο, προκάλεσε συγκίνηση στον πολιτικό κόσμο. «Με σταθερές πεποιθήσεις σε όλη του τη διαδρομή, υπηρέτησε το όραμα μιας Ελλάδας σύγχρονης και ευρωπαϊκής», ανέφερε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κώστας Τασούλας, προσθέτοντας ότι ο Στέφανος Μάνος «διακρίθηκε για την ακεραιότητα, το ήθος, το θάρρος της γνώμης και την παρρησία του».

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης τον χαρακτήρισε «αντισυμβατικό πολιτικό με θέσεις σύγχρονες και καταλυτικές, που πολλές φορές προπορεύονταν της εποχής του». Στη συλλυπητήρια δήλωσή του το ΠΑΣΟΚ υπογράμμισε την ευθύτητα και τη σταθερότητα των ιδεολογικών του αρχών, «ακόμη και όταν αυτή η επιλογή συνεπαγόταν κόστος», φράση που επανέλαβε, με δική του διατύπωση, ο Ευάγγελος Βενιζέλος, μιλώντας για «τον κατεξοχήν πολιτικό πεποιθήσεων». Ενώ, τέλος, ο ΣΥΡΙΖΑ αποχαιρέτησε τον πολιτικό που «υπηρέτησε τις απόψεις του φιλελευθερισμού με συνέπεια».