Σβετλάνα Μπουρκόβσκα: Πόλεμος και παρένθετη μητρότητα

Η Ουκρανία, ακόμη και μέσα στον πόλεμο, παραμένει ένα από τα σημαντικότερα διεθνή κέντρα παρένθετης μητρότητας – ένας χώρος που οι επικριτές του αποκαλούν «βιομηχανία», ενώ όσοι συμμετέχουν σε αυτόν τον παρουσιάζουν ως μια δύσκολη και συχνά παρεξηγημένη μορφή υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Χιλιάδες ζευγάρια με προβλήματα υπογονιμότητας έρχονται από όλο τον κόσμο με στόχο να γίνουν γονείς με τη βοήθεια της επιστήμης και μιας γυναίκας η οποία δέχεται να κυοφορήσει επί πληρωμή ένα παιδί που δεν είναι γενετικά δικό της. Οι λόγοι για την ανάπτυξη αυτού του κλάδου στην Ουκρανία συνδέονται με τις συγκριτικά χαμηλές τιμές των υπηρεσιών, το ανεπτυγμένο δίκτυο κλινικών και το σχετικά ελαστικό νομοθετικό πλαίσιο που ρυθμίζει τις συγκεκριμένες διαδικασίες.

Η ύπαρξη αυτού του χώρου, στον οποίο εμπλέκονται χιλιάδες άνθρωποι – γιατροί, κλινικές, παρένθετες μητέρες, ζευγάρια που θέλουν να αποκτήσουν παιδιά, δικηγόροι, πρεσβείες –, προκαλεί συχνά συζητήσεις στην Ουκρανία. Κατά καιρούς, πολιτικοί ζητούν νέες «ρυθμίσεις» ή περιορισμούς. Στο πιο πρόσφατο παράδειγμα, στέλεχος του υπουργείου Υγείας της χώρας δήλωσε ότι η κυβέρνηση εξετάζει το ενδεχόμενο να απαγορεύσει την παρένθετη μητρότητα για λογαριασμό ξένων γονέων, επικαλούμενη την ανάγκη αντιμετώπισης της υπογεννητικότητας στην Ουκρανία.

Για να καταλάβουμε τι συμβαίνει με αυτό το επίκαιρο και εξαιρετικά ευαίσθητο θέμα, μιλήσαμε με τη Σβετλάνα Μπουρκόβσκα, μια γυναίκα από τη Νικόπολη της Ουκρανίας, η οποία ζει στο Κίεβο και ασχολείται με την παρένθετη μητρότητα πολλά χρόνια. Η ίδια έχει πέντε δικά της παιδιά, ενώ κατά το παρελθόν έχει κυοφορήσει και παιδί ως παρένθετη μητέρα.

Σήμερα, αφού ασχολήθηκε πρώτα με την εθελοντική βοήθεια προς γυναίκες που επιλέγουν να γίνουν παρένθετες μητέρες, διατηρεί εταιρεία που αναλαμβάνει τη διαμεσολάβηση ανάμεσα στους βιολογικούς γονείς, τις παρένθετες μητέρες και τις κλινικές αναπαραγωγής. Είναι από εκείνους τους ανθρώπους που γνωρίζουν από μέσα τις λεπτομέρειες αυτής της δραστηριότητας και μπορεί να μιλήσει για εκείνο το μέρος της ιστορίας που ακούγεται συνήθως λιγότερο: τις ίδιες τις παρένθετες μητέρες.

Τι είναι, με απλά λόγια, η παρένθετη μητρότητα;

Είναι μία από τις μεθόδους αντιμετώπισης της υπογονιμότητας. Υπάρχουν παντρεμένα ζευγάρια που έχουν περάσει «επτά κύκλους κόλασης» και δεν μπορούν να γεννήσουν τα ίδια το γενετικά δικό τους παιδί. Ο μόνος τρόπος είναι να καταφύγουν στις υπηρεσίες μιας παρένθετης μητέρας, μιας γυναίκας που, χάρη στην υγεία της, μπορεί να τους βοηθήσει. Και ταυτόχρονα να κερδίσει χρήματα.

Είναι δουλειά. Πολύ δύσκολη δουλειά. Ίσως δεν υπάρχει άλλη τέτοια δουλειά, γιατί ουσιαστικά για έναν χρόνο δεν ανήκεις στον εαυτό σου. Αν το δεις από την άλλη πλευρά, βέβαια, η δουλειά αυτή είναι, με έναν τρόπο, να ξαπλώνεις και να μην κάνεις τίποτα. Εχεις τη δυνατότητα να βρίσκεσαι με την οικογένειά σου, με τα παιδιά σου, χωρίς να καταπονείσαι, χωρίς να κάνεις κάτι βαρύ, ξεκουράζεσαι και ταυτόχρονα πληρώνεσαι. Στο τέλος παίρνεις ένα αξιοπρεπές ποσό.

Με απλά λόγια, μια γυναίκα κυοφορεί και γεννά το παιδί μιας άλλης γυναίκας με τη βοήθεια της επιστήμης. Παλαιότερα ήταν μια πολύ ενοχοποιημένη δουλειά. Σήμερα τα πράγματα είναι κάπως καλύτερα, κυρίως χάρις στην εύκολη πρόσβαση στην πληροφόρηση.

Τι συνέβη όταν άρχισαν να πέφτουν οι βόμβες;

Ήταν τρομακτικό. Κανείς μέχρι την τελευταία στιγμή δεν καταλάβαινε τι γίνεται και τι θα γίνει. Είχαμε, φυσικά, έγκυες γυναίκες υπ’ ευθύνη μας και είχαμε και δύο νεογέννητα παιδάκια από την Κίνα, οι γονείς των οποίων δεν πρόλαβαν να έρθουν πριν ξεκινήσει ο πόλεμος, γιατί ακυρώθηκαν οι πτήσεις. Ημασταν σε μια μονοκατοικία έξω από το Κίεβο, σε ένα υπόγειο – εμείς, οι νταντάδες, τα παιδιά που είχαν γεννηθεί μέσω παρένθετης μητρότητας, τα δικά μας παιδιά και άλλοι άνθρωποι.

Τον Μάρτιο, όταν οι εχθροπραξίες έφτασαν δίπλα στο Κίεβο και οι βόμβες έσκαγαν πλέον πάνω από τα κεφάλια μας, αποφασίσαμε να κινηθούμε προς τη δυτική Ουκρανία. Ενημερώσαμε τις παρένθετες μητέρες που έμεναν αλλού, στις πόλεις τους. Ορισμένες ήρθαν μαζί μας και άλλες ήρθαν αργότερα.

Πήγαμε στη δυτική Ουκρανία και τις βάλαμε σε ξενοδοχεία. Το πιο δύσκολο κομμάτι τότε ήταν το ιατρικό. Ηταν έγκυες γυναίκες και έπρεπε να βρεθούν ειδικευμένοι γιατροί και κλινικές για να τις παρακολουθούν. Ηταν ένα χάος εκείνη την περίοδο, αλλά υπήρχε ελπίδα. Χάρη σε αυτή την ελπίδα ενωθήκαμε περισσότερο, κρατηθήκαμε, τροφοδοτούσαμε η μία την άλλη με αισιοδοξία.

Όταν τα πράγματα έγιναν καλύτερα, επιστρέψαμε στην περιφέρεια του Κιέβου. Για ένα διάστημα μάλιστα, όσο μας επέτρεπαν οι δυνάμεις και τα οικονομικά μας, φτιάξαμε έναν ξενώνα για γυναίκες που φυγαδεύονταν με τα παιδιά τους από τις κατεχόμενες περιοχές. Εγώ είχα προηγούμενη εμπειρία στον εθελοντισμό από παλιά.

Πώς επηρέασε γενικά ο πόλεμος τη δουλειά σας;

Στην αρχή, το 2022, όλα πάγωσαν. Οι γονείς δεν καταλάβαιναν τι γίνεται. Ολοι φοβούνταν τους βομβαρδισμούς, τον πόλεμο, τους πυραύλους. Πολλά πρακτορεία – εταιρείες που λειτουργούν ως μεσάζοντες – εξαφανίστηκαν και άφησαν τις παρένθετες μητέρες μόνες τους. Οι γονείς προσπαθούσαν μόνοι τους να τις βρουν, μέσω δικηγόρων, μέσω άλλων πρακτορείων. «Βοηθήστε μας να βρούμε την παρένθετη μητέρα μας, δεν έχουμε επαφή, το πρακτορείο χάθηκε», μας έλεγαν. Και εμείς μαζί με άλλα πρακτορεία ψάχναμε να τους βοηθήσουμε.

Ύστερα από κάποιο διάστημα, έναν χρόνο ή και λιγότερο, τα πράγματα άρχισαν να ομαλοποιούνται. Καταρτίσαμε έναν τρόπο δράσης, ενώ και οι γιατροί μας, πολλοί από τους οποίους αρχικά είχαν φύγει, επέστρεψαν. Οι κλινικές λειτούργησαν, η αναπαραγωγική ιατρική λειτούργησε, τα μαιευτήρια λειτούργησαν.

Εκείνοι που φοβήθηκαν περισσότερο ήταν οι βιολογικοί γονείς, κυρίως οι Ευρωπαίοι. Πολλές κλινικές άνοιξαν σε πόλεις όπως το Λβιβ ή το Ούζχοροντ, κοντά στα δυτικά σύνορα της χώρας, όπου μπορούσαν πιο εύκολα και με μεγαλύτερη ασφάλεια να έρχονται οι ξένοι για να δώσουν βιολογικό υλικό, να γίνουν ωοληψίες και μετά, αν χρειαζόταν, το υλικό να μεταφερθεί στο Κίεβο ή αλλού.

Είδατε λόγω του πολέμου περισσότερες γυναίκες να καταφεύγουν στην παρένθετη μητρότητα ως οικονομική λύση;

Όχι, δεν μπορώ να πω κάτι τέτοιο. Γενικά, την περίοδο 2022-2023, τα προγράμματα παρένθετης μητρότητας ήταν λιγότερα, όπως και οι παρένθετες μητέρες. Τα πιο κοινωνικά απροστάτευτα στρώματα του πληθυσμού ήταν κυρίως εκείνα που έφυγαν στο εξωτερικό με τα παιδιά τους, όπου μπορούσαν να έχουν κάποια οικονομική βοήθεια, κάποια επιδόματα.

Ωστόσο, το κίνητρο για τις παρένθετες μητέρες είναι οικονομικό.

Φυσικά είναι οικονομικό. Αλλά συνήθως όχι με την έννοια ότι το κάνουν επειδή δεν έχουν άλλη επιλογή, αν και έχουμε αρκετές τέτοιες περιπτώσεις. Είναι κυρίως γυναίκες που θέλουν να βελτιώσουν την κατάστασή τους, να πάρουν σπίτι ή να επισκευάσουν εκείνο το σπίτι που καταστράφηκε από βομβαρδισμούς, να πάρουν νέο αυτοκίνητο ή να ανοίξουν δική τους επιχείρηση.

Κυρίως, η γυναίκα που μπαίνει σε πρόγραμμα παρένθετης μητρότητας το κάνει για να βελτιώσει τη ζωή των δικών της παιδιών. Να τα σπουδάσει ή να τους πάρει ένα σπίτι. Και συχνά μπορεί να συναντάς τέτοιες γυναίκες, που έχουν και μια σταθερή δουλειά, και να μην το μάθεις ποτέ ότι συμμετέχουν σε ένα τέτοιο πρόγραμμα, λόγω του κοινωνικού στιγματισμού που υπάρχει γύρω από αυτό το θέμα.

Άρα οι παρένθετες μητέρες μπορούν να συνεχίσουν και την άλλη τους δουλειά όσο κυοφορούν;

Εχουμε παρένθετες μητέρες που παράλληλα δουλεύουν και αλλού. Είναι όμως πολύ σημαντικό η βασική τους εργασία να μην επηρεάζει αρνητικά αυτό που κάνουν τώρα, δηλαδή την κυοφορία ενός παιδιού. Αν η δουλειά συνδέεται με σωματική καταπόνηση, αν η γυναίκα είναι όλη μέρα όρθια ή κάνει βαριά πράγματα, προφανώς δεν θα συμμετάσχει σε ένα πρόγραμμα παρένθετης μητρότητας.

Και γι’ αυτό επίσης είναι σημαντικό να το βλέπουν ως δουλειά και ως μεγάλη ευθύνη. Πληρώνονται γι’ αυτό, έχουν υποχρεώσεις βάσει συμβολαίου που υπέγραψαν και έχουν ευθύνη απέναντι σε γονείς που περιμένουν να αποκτήσουν παιδί.

Επίσης, κάποια στιγμή είναι υποχρεωμένες να μετακομίσουν από τα σπίτια τους και να έρθουν για να ζήσουν σε έναν δικό μας χώρο, ώστε να μπορεί να αντιμετωπιστεί άμεσα οποιαδήποτε κατάσταση σε σχέση με την εγκυμοσύνη. Οπως επίσης είναι υποχρεωμένες να έχουν ανθρώπους που θα κρατήσουν τα δικά τους παιδιά, σε περίπτωση που χρειαστεί.

Λέτε ότι έχουν δικά τους παιδιά. Αυτό είναι υποχρεωτικό;

Ναι, αυτό είναι υποχρεωτικό. Μια γυναίκα δεν μπορεί να γίνει παρένθετη αν δεν έχει δικά της βιολογικά παιδιά.

Αυτό έχει να κάνει με το ενδεχόμενο να δυσκολευτεί ψυχολογικά να δώσει το παιδί που γέννησε στους βιολογικούς του γονείς;

Για να σας πω την αλήθεια, στα τόσα χρόνια που κάνω αυτή τη δουλειά δεν μου έχει τύχει ποτέ κάτι τέτοιο – το να έχει ψυχολογικό τραύμα η παρένθετη γυναίκα επειδή έδωσε το παιδί που γέννησε στους γονείς του.

Αλλά ναι, η προϋπόθεση να έχει δικά της παιδιά έχει να κάνει και με την ψυχολογία και την ηθική. Εχει όμως να κάνει επίσης και με αμιγώς ιατρικούς παράγοντες: για να ξέρουμε πώς πέρασε η εγκυμοσύνη της και ο τοκετός της και σε τι πρέπει να δώσουμε προσοχή.

Πώς διασφαλίζονται όλα αυτά;

Υπάρχουν δύο συμβόλαια που υπογράφουν οι εμπλεκόμενες πλευρές.

Πρώτον, υπάρχει ιατρική σύμβαση που υπογράφεται ανάμεσα σε τρία μέρη: τους γονείς, την κλινική που αναλαμβάνει το ιατρικό κομμάτι και την παρένθετη μητέρα. Αν δεν είναι παρόντες οι ίδιοι οι γονείς, τότε υπογράφουν οι εκπρόσωποί τους.

Σε αυτή τη σύμβαση περιγράφονται κυρίως τα ιατρικά ζητήματα: ότι οι γονείς απευθύνθηκαν στην κλινική, πέρασαν εξετάσεις, ότι υπάρχει μια παρένθετη μητέρα, η οποία επίσης εξετάστηκε και στην οποία γίνεται η μεταφορά εμβρύου ή εμβρύων.

Υπάρχει και μια άλλη σύμβαση, πιο νομική, όπου περιγράφονται καθαρά όλα τα στάδια του προγράμματος: ποιος ευθύνεται για τι, τι δικαιούται ο καθένας, ποιο είναι το οικονομικό μέρος, ποιες πληρωμές προβλέπονται, ποιοι κίνδυνοι πρέπει οπωσδήποτε να ληφθούν υπόψη – για παράδειγμα, σε περίπτωση αποβολής, σε περίπτωση, ο μη γένοιτο, απώλειας οργάνων, πρόωρου τοκετού ή θνησιγένειας. Πρέπει να προβλέπονται οι μετακινήσεις της παρένθετης, οι ποινές σε περίπτωση παραβίασης των όρων και ούτω καθεξής.

Από ιατρικής άποψης, ποιες είναι οι προϋποθέσεις για τις γυναίκες που γίνονται παρένθετες μητέρες;

Αυτό το καθορίζει κυρίως ο γιατρός. Δηλαδή ο αναπαραγωγολόγος, ο γυναικολόγος αναπαραγωγής, που κάνει την πρώτη εξέταση της γυναίκας υποψήφιας για παρένθετη μητέρα. Προφανώς εξετάζεται η γυναικολογική υγεία, γίνεται υπερηχογράφημα, εξετάζεται η μήτρα.

Στην πραγματικότητα, διαφορετικές κλινικές και διαφορετικοί γιατροί έχουν διαφορετικές απαιτήσεις. Κάποιοι βάζουν όριο μέχρι τα 34 χρόνια, όχι περισσότερους από δύο τοκετούς, συγκεκριμένη ομάδα αίματος κ.λπ.

Στην πράξη, όμως, έχω δουλέψει αρκετά και έχω δει ότι η ηλικία από μόνη της δεν επηρεάζει απαραίτητα. Αν μια γυναίκα έχει καλή γυναικολογική υγεία, η ηλικία δεν επηρεάζει υποχρεωτικά την εγκυμοσύνη. Ναι, μπορεί να προστεθούν κίνδυνοι, αλλά εξετάζουμε το ιστορικό.

Ο αριθμός των κυήσεων επίσης δεν επηρεάζει από μόνος του. Κάποια γυναίκα μπορεί να μην την πάρω ακόμη και μετά από έναν τοκετό, επειδή μπορεί να έχει σοβαρό πρόβλημα με τη μήτρα. Το βλέπουμε στο υπερηχογράφημα με τον γιατρό. Αλλη μπορεί να έχει έξι εγκυμοσύνες, έξι τοκετούς και να δούμε ότι όλα είναι ιδανικά.

Υπάρχει ένα βασικό ηθικό επιχείρημα εναντίον της παρένθετης μητρότητας: ότι το σώμα της γυναίκας μετατρέπεται σε υπηρεσία προς πώληση. Οτι η γυναίκα γίνεται, κατά κάποιον τρόπο, αναπαραγωγικός μηχανισμός για κάποιον άλλο. Τι απαντάτε;

Κατάλαβα. Δηλαδή, οι πλούσιοι εκμεταλλεύονται τις φτωχές γυναίκες. Παλιά υπήρχε δουλεία, έδεναν τους ανθρώπους με αλυσίδες, ενώ τώρα τους δένουν με τα χρήματα για να γεννήσουν για εκείνους.

Δεν ξέρω αν θα σας ακουστεί κυνική η άποψή μου, αλλά θεωρώ πως όλοι πουλάμε τον εαυτό μας. Το θέμα είναι πόσο μορφωμένος είσαι, πόσο ειδικός είσαι, πόσο αξίζει η εργασία σου. Κάποιος περισσότερο, κάποιος λιγότερο.

Με συγχωρείτε, αλλά δεν βλέπουμε την ίδια συζήτηση περί εκμετάλλευσης όταν μια γυναίκα δουλεύει σε εργοστάσιο. Δουλεύει σκληρά. Αυτό δεν το θεωρούμε εκμετάλλευση, το θεωρούμε φυσιολογικό.

Ακόμη και εκτός εργασίας: γιατί δεν θεωρούμε ότι μια γυναίκα γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης όταν κάθεται στο σπίτι, γεννά συνεχώς παιδιά επειδή ο άντρας της δεν ξέρει να προφυλάσσεται και κανείς δεν την έμαθε ότι μπορεί να γίνει αλλιώς; Οταν κουβαλάει τα βάρη όλης της οικογένειας, του σπιτιού, των παιδιών της; Και αν ο άντρας της, ο μη γένοιτο, την αφήσει, εκείνη μένει χωρίς τίποτα; Τότε της λέει: «Δεν ξέρεις τίποτα, δεν κέρδισες τίποτα, εγώ τα κέρδιζα όλα», και μένει στον δρόμο. Αυτό δεν το θεωρούμε εκμετάλλευση. Γιατί;

Όταν μια γυναίκα φεύγει στο εξωτερικό, αφήνοντας τα παιδιά της για τρεις μήνες, έξι μήνες, έναν χρόνο, ανάλογα με τη δουλειά, χωρίς να τα βλέπει, δουλεύοντας από το πρωί μέχρι το βράδυ έξι μέρες την εβδομάδα, προσπαθώντας να βρει και έξτρα δουλειά, καταστρέφοντας την υγεία της, αυτό δεν το θεωρούμε εκμετάλλευση. Γιατί;

Πού είναι όλοι αυτοί οι υπερασπιστές δικαιωμάτων που φωνάζουν ότι αυτό είναι εκμετάλλευση της γυναίκας; Πώς βοήθησαν αυτές τις γυναίκες που χρειάζονται χρήματα και που αποφάσισαν οι ίδιες ότι είναι έτοιμες, ότι μπορούν ψυχολογικά, ηθικά και σωματικά να βοηθήσουν άτεκνα ζευγάρια και να κερδίσουν χρήματα;

Για να σας πω την προσωπική μου εμπειρία, καμία φορά από εκείνες που γέννησα τα δικά μου πέντε παιδιά δεν είχα κάνει τις ιατρικές εξετάσεις που έκανα όταν έγινα παρένθετη μητέρα. Στο πρόγραμμα παρένθετης μητρότητας η γυναίκα εξετάζεται από την κορυφή ως τα νύχια. Και πολλά πράγματα για την εγκυμοσύνη, για τους κινδύνους, τα μαθαίνει πολύ πιο συνειδητά.

Όταν έρχονται γυναίκες και τις ρωτάς: «Έχετε κάνει υπερηχογράφημα μαστών;», απαντούν: «Όχι, ποτέ». Είναι 30 χρόνων και δεν έχει κάνει ποτέ στη ζωή της υπερηχογράφημα μαστών.

Είχαμε περιπτώσεις όπου, επειδή εξετάσαμε γυναίκες για το πρόγραμμα, εντοπίσαμε ογκολογικό πρόβλημα σε πρώιμο στάδιο. Μόνο επειδή ήρθε στο πρόγραμμα παρένθετης μητρότητας και την εξετάσαμε, το έμαθε. Εκανε επέμβαση, θεραπεύτηκε και, δόξα τω Θεώ, είναι καλά.

Γι’ αυτό, για μένα, όλα αυτά είναι στοιχεία χειραγώγησης. Και όταν, για παράδειγμα, οι βουλευτές μας λένε ότι θέλουν να απαγορεύσουν την παρένθετη μητρότητα επειδή είναι εκμετάλλευση, στην πραγματικότητα βλέπω κυρίως άντρες να προσπαθούν ξανά να εκμεταλλευτούν και να ελέγξουν τις γυναίκες, να μας λένε συνεχώς τι να κάνουμε. Τη μία θέλουν να μας απαγορεύσουν τις αμβλώσεις, την άλλη κάτι άλλο. Δηλαδή, σοβαρά τώρα;

Το δεύτερο επιχείρημα που ακούγεται είναι ότι οι πλούσιοι κάνουν ό,τι θέλουν με τα λεφτά τους. Πως αγοράζουν ό,τι θέλουν, ακόμη και ανθρώπους.

Αυτό είναι ένας άλλος χειρισμός, ο οποίος προσβάλλει ανθρώπους που έχουν ταλαιπωρηθεί πάρα πολύ στη ζωή τους προσπαθώντας να κάνουν παιδιά. Δεν είναι όλοι οι βιολογικοί γονείς πλούσιοι ή προνομιούχοι. Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι συνηθισμένοι άνθρωποι, μεσαίας τάξης. Απλώς έχουν περάσει πάρα πολλά.

Έχουν προσπαθήσει μόνοι τους, έχουν κάνει εξωσωματικές, έχουν ξοδέψει χρήματα και δεν τα κατάφεραν. Κάποιοι πουλάνε διαμερίσματα, κάποιοι επιχειρήσεις, μαζεύουν όλα τα χρήματα που έχουν. Εχουμε περιπτώσεις γονέων που πήραν δάνεια για να ενταχθούν σε πρόγραμμα παρένθετης μητρότητας.

Ο καθένας έχει τη δική του θλιβερή, βαριά ιστορία, την οποία τη ζούμε μαζί τους. Και αμφιβάλλω, αν τη ζουν εκείνοι που ηθικολογούν με ελαφρά την καρδία.

Από ποιες χώρες είναι οι βιολογικοί γονείς;

Γερμανοί, Αμερικανοί, Βρετανοί, Ινδοί, Πολωνοί. Υπάρχουν και Αφροαμερικανοί και πολλοί Κινέζοι. Έχουμε όμως και αρκετούς Ουκρανούς. Το δικό μας γραφείο δουλεύει πολύ με την Κίνα.