Ρωμανός ο Μελωδός: Ενας ποιητής για όλες τις εποχές

Ο ποιητικός κόσμος του Ρωμανού του Μελωδού βρίσκεται στο επίκεντρο ενός νέου άλμπουμ και αυτό από μόνο του είναι μια είδηση με ειδικό βάρος για τον πολύπαθο χώρο της δισκογραφίας και της ελληνικής μουσικής, όπου κυριαρχεί η αμηχανία για το ρεπερτόριο. Ο ιθύνων νους για το «Αυτός που βρίσκεται παντού» πάντως – κυκλοφορεί από τη νέα εταιρεία Ethos – είναι οι Θωμάς Κωνσταντίνου και Δήμητρα Στογιάννη.

Στη νέα δουλειά, που παρουσιάζεται με όρους μουσικούς και θεατρικούς ως άκουσμα, συγκεντρώνονται σημαντικά ονόματα του ελληνικού τραγουδιού και θεάτρου: Νάνα Μούσχουρη, Χάρις Αλεξίου, Γιώργος Νταλάρας, Ελευθερία Αρβανιτάκη, Δήμητρα Γαλάνη, Τάνια Τσανακλίδου, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Μάρθα Φριντζήλα, Δημήτρης Καταλειφός, Σπύρος Σακκάς, Ζαχαρίας Καρούνης, Σωκράτης Σινόπουλος, ETHOS ENSEMBLE και Θυγατέρες.

Με τον τρόπο του το άλμπουμ υπενθυμίζει ότι ο Ρωμανός ο Μελωδός δεν ανήκει μόνο στη θρησκευτική παράδοση, αλλά στη μεγάλη ιστορία της ελληνικής ποίησης. Ο Θ. Κωνσταντίνου, βασισμένος στην ποιητική απόδοση του Ρωμανού από τον ιερέα Ανανία Κουστένη, ξεδιπλώνει σε επτά πράξεις την πορεία από την είσοδο στα Ιεροσόλυμα έως το Πάθος και την Ανάσταση, μέσα από spoken songs, αφηγήσεις και πρωτότυπες μουσικές.

Η σύνθεσή του κινείται ανάμεσα στο βυζαντινό και ανατολικό ηχόχρωμα και στην προκλασική δυτική μουσική. Στο έργο, ιδιαίτερη θέση έχουν οι γυναικείες φωνές και μορφές του Ρωμανού: η Παναγία, οι Μυροφόρες, οι γυναίκες που κινούν τη δράση και φέρουν το συναίσθημα, τη μνήμη και την απώλεια, περνούν στο κέντρο της αφήγησης. Το «Μοιρολόι», για παράδειγμα, ερμηνεύουν η Ελευθερία Αρβανιτάκη, η Δήμητρα Γαλάνη, η Ελένη Τσαλιγοπούλου, η Κατερίνα Παπαδοπούλου και οι Θυγατέρες, με σολίστ τον Σωκράτη Σινόπουλο στην πολίτικη λύρα, ενώ ο Γιώργος Νταλάρας ερμηνεύει το τραγούδι «Ψυχή μου». Η συμμετοχή της Νάνας Μούσχουρη προσθέτει στο έργο μια διάσταση ιστορική και συμβολική, φέρνοντας σε κοινό τόπο διαφορετικές γενιές. Απευθύναμε σε συντελεστές του άλμπουμ ερωτήσεις για το ύφος του.

1. Γιατί μας συγκινεί ακόμη ο λόγος του Ρωμανού του Μελωδού;

2. Ποιο ήταν το βασικό στοιχείο της τέχνης του που θέλατε να αποτυπωθεί στην ερμηνεία και τη συμμετοχή σας στο άλμπουμ;

Νάνα Μούσχουρη, ερμηνεύτρια

1. Πιστεύω ότι ο λόγος του Ρωμανού του Μελωδού μάς συγκινεί ακόμα επειδή είναι πρώτα απ’ όλα λόγος απλός. Και έτσι μιλάει απευθείας στην καρδιά μας. Είναι όμως και λόγος βαθύς και ουσιαστικός, που φωλιάζει στον πυρήνα της πίστης, της αγάπης και της αλήθειας.

2. Αισθάνομαι ότι βασικό στοιχείο της τέχνης του Ρωμανού του Μελωδού είναι η έμπνευση από «Αυτόν που βρίσκεται παντού». Ο Ρωμανός με την ποιητική ευαισθησία του εμπνεύστηκε από την αλήθεια και την αγάπη προς Εκείνον. Αυτή τη θεία έμπνευση, που ξυπνά την ψυχή και την ελπίδα, αυτήν ήθελα να αποτυπώσω, γιατί την ένιωσα διαβάζοντας τα κείμενά του και ακούγοντας τη μουσική με την οποία τα πλαισίωσε ο Θωμάς Κωνσταντίνoυ. Για αυτό και ευχαριστώ από την καρδιά μου τον Θωμά και όλες τις συναδέλφους που μου έδωσαν την ευκαιρία να μοιραστώ τη μυσταγωγία και τη χαρά αυτού του μοναδικού έργου.

Θωμάς Κωνσταντίνου, μουσικός, συνθέτης

1. Ο Ρωμανός ξέρει πώς να μιλήσει στον καθένα ξεχωριστά. Εχει τον τρόπο να μπαίνει στις ψυχές διαφορετικών ανθρώπων και να τους μεθά, επειδή είναι ολόκληρος μέσα στη χάρη και ολοζώντανος. Ζωντανός στις περιγραφές του, ζωντανός με τους χαρακτήρες του, ξέρει πόσο μακριά μπορεί να το πάει χωρίς να ξεφεύγει ποτέ, ούτε λίγο, από τα βαθιά υπαρξιακά νοήματα που θέλει να υπογραμμίσει. Εχει λόγο ανθρώπινο, ζεστό, απαλό και προσιτό. Απευθύνεται στον καθημερινό άνθρωπο της εποχής του. Κατορθώνει να είναι μεγαλοπρεπής χωρίς να είναι πομπώδης. Θέτει τις σωστές ερωτήσεις, όμως ξέρει να δίνει και τις απαντήσεις.

2. Αναμφίβολα η μουσικότητα του λόγου του. Μιας και ο ίδιος αποκαλεί τα γραπτά του «τραγούδια», έτσι τα αντιμετωπίσαμε κι εμείς, είτε στην αφηγηματική είτε στη μελοποιημένη τους εκδοχή. Μπορεί να μη γνωρίζουμε πώς ακριβώς ήταν οι αρχικές μελωδίες έπειτα από τόσους αιώνες, και σίγουρα δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Δεν κάνουμε μουσική αρχαιολογία, αντίθετα, εμπνεόμαστε από το κλασικό για να πάρουμε κι εμείς τις απαντήσεις που αναζητούμε από την τέχνη, παράγοντας κάτι νέο. Παρ’ όλ’ αυτά, γνωρίζουμε – και αυτό το οφείλουμε κυρίως στην εκκλησιαστική μουσική παράδοση – πως η φόρμα παραμένει η ίδια. Δηλαδή η μουσική περιέχεται μέσα στις λέξεις και είναι εκεί, διαθέσιμη για την καθεμία και για τον καθένα να την ανακαλύψει και να την ερμηνεύσει σύμφωνα με την κατάσταση στην οποία βρίσκεται η ψυχή του.

Δήμητρα Γαλάνη, ερμηνεύτρια

1. Αν αναρωτηθούμε τι λείπει περισσότερο από την ανθρωπότητα αυτή τη στιγμή, η απάντηση είναι μία: η Αλήθεια, με άλφα κεφαλαίο. Ο λόγος του Ρωμανού αγγίζει ακριβώς αυτή την Αλήθεια. Και επειδή ο άνθρωπος σήμερα έχει ανάγκη την αλήθεια περισσότερο από ποτέ, αυτός ο λόγος παραμένει αιώνιος, πάντα παρών και επίκαιρος. Για μένα, η μεγάλη Αλήθεια περιέχει μέσα της την αγάπη. Αλήθεια σημαίνει να μη φοβόμαστε και η αγάπη είναι αυτή που μας δίνει τη δύναμη να νικήσουμε τον φόβο. Συγκινούμαστε από τον Ρωμανό γιατί έχουμε ανάγκη αυτή τη σταθερά. Από την πρώτη στιγμή που ήρθα σε επαφή με το υλικό και τα κείμενα, αισθάνθηκα ότι προσεύχομαι. Οταν μπήκαμε στο στούντιο με τον Θωμά, δεν με ένοιαζε η τεχνική ή το τι θα κρατηθεί από την ηχογράφηση.

2. Αυτή η δουλειά είναι μια «ομαδική προσευχή», αλλά με έναν τρόπο είναι και μια πράξη πολιτική. Ημουν απόλυτα προσηλωμένη. Ενιωσα μια κατάνυξη ανάλογη με εκείνη που είχα βιώσει κάποτε σε ένα σχεδόν έρημο μοναστήρι στη Ρίλα της Βουλγαρίας, όπου άκουγα μόνο τη φωνή ενός βαρύτονου να ψάλλει από κάπου μακριά. Ηρθαν όλα στην επιφάνεια: οι δικοί μου άνθρωποι που έχασα, η ανάγκη για εξομολόγηση. Αυτή την πνευματική ανάγκη άγγιξε μέσα μου η τέχνη του Ρωμανού.

Ελευθερία Αρβανιτάκη, ερμηνεύτρια

1. Γιατί είναι σημερινός και κατανοητός σε όλους, γιατί είναι βαθιά συναισθηματικός και ζούμε σε μια εποχή που ενώ είναι σκληρή κι απόκοσμη, η αναζήτηση του συναισθήματος και της συγκίνησης είναι για κάποιους ζητούμενο.

2. Λίγο – πολύ, αυτό που είπα παραπάνω: να μπούμε σε έναν κόσμο αρμονίας, ψυχικής ισορροπίας, όπου οι λύπες και οι χαρές συνυπάρχουν κι εμείς τις βιώνουμε ως έχουν, χωρίς να τις προσπερνάμε, χωρίς να τις ισοπεδώνουμε, χωρίς συμπλέγματα. Η τέχνη άλλωστε περιγράφει την πραγματικότητα είτε που ζούμε είτε που θα θέλαμε να ζούμε. Οπως και να το δεις, το έργο του Ρωμανού του Μελωδού βιώνεται κατά κάποιον τρόπο καθημερινά, κι αυτό είναι το ζητούμενο.

Δήμητρα Στογιάννη, ηθοποιός

1. Οτιδήποτε μιλάει από καρδιάς στην ψυχή του ανθρώπου με αλήθεια, ανεξάρτητα από κοινωνικοπολιτικές συνθήκες και χρονικούς περιορισμούς, είναι σύγχρονο. Πορεύεται παράλληλα με τον άνθρωπο του εκάστοτε τώρα. Ο Ρωμανός ανήκει σε αυτή την κατηγορία, επομένως η πρώτη ύλη είναι από μόνη της διαχρονική. Πολύ περισσότερο με τη συγκεκριμένη ποιητική απόδοση. Παράλληλα, ο Ρωμανός έχει μια ευκολία τα γεγονότα της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης να τα μεταφέρει στο σήμερα. Και να τα μετατρέπει σε ζωή. Εχει μια δραματουργική αμεσότητα. Φέρνει τα γεγονότα κοντά στον αναγνώστη σαν να χρησιμοποιεί έναν μεγεθυντικό φακό, κι έτσι δεν τα μικραίνει για να πλησιάσει τον «κάθε πειναλέο ανθρωπίσκο», αλλά τον βάζει να πλησιάζει ο ίδιος, να παρατηρεί μέσα από τον φακό και τότε να συντελείται το θαύμα. Να παραιτείται των αντιστάσεων, να μετακινείται, να ξεκλειδώνει και να εισχωρεί μέσα του το φως. Να επιτελούνται η κάθαρση και η νήψη.

2. Οταν παίζω στο θέατρο, δεν υπάρχει δυνατότητα να δω τον εαυτό μου στη σκηνή. Να διαχωρίσω αυτό που «περνάει» στον θεατή από αυτό που νομίζω εγώ ότι μεταδίδω. Δουλεύοντας με το έργο του Ρωμανού και έχοντας πια στα χέρια μας τις ηχογραφήσεις των σπουδαίων αυτών καλλιτεχνών, είχα τη δυνατότητα να επεξεργαστώ το υλικό, να παίξω, να είμαι ο σκηνοθέτης αλλά και ο ηθοποιός που θα μπορούσε να ξαναδιαβάσει το κείμενο, να συντονιστεί με τις υπόλοιπες φωνές και να βγουν αρμονικές που, αν ήμουν πάνω στη σκηνή και παιζόταν το έργο, δεν θα μπορούσα να αντιληφθώ. Και μέσα σ´ όλη αυτή τη συλλογιστική του υπέρλογου, νιώθω ότι τελικά στο αποτέλεσμα δεν φτάσαμε τελικά εμείς, αλλά μας πήγε ο ίδιος ο Ρωμανός. Εμείς απλώς ήμασταν εκεί, παρόντες, κι έτοιμοι να αφουγκραστούμε το φως και να το ακολουθήσουμε όπως οι μάγοι το αστέρι. Αφεθήκαμε στα χέρια του ίδιου του Μελωδού κι αυτός μας καθοδήγησε βήμα βήμα.

Κατερίνα Παπαδοπούλου, ερμηνεύτρια

1. Μιλάμε για λόγο κορυφαίο, θεόπνευστο. Οταν κάτι είναι αδιαμφισβήτητης αξίας, ο χρόνος που περνά δεν μπορεί να το ξεθωριάσει, παρά μόνο να του δίνει επιπλέον λάμψη. Το να μιλήσει κανείς για τον λόγο του Αγίου Ρωμανού του Μελωδού είναι ίσως τόλμημα ριψοκίνδυνο, υπερφίαλο. Πιστεύω πως θα συγκινεί πάντα – τους έχοντας ώτα ακούειν, φυσικά.

2. Αυτό που έκανα ερμηνεύοντας ήταν απλώς να σωπάσω, να αφήσω να περάσει από μέσα μου αυτό το τόσο δυνατό, το συνταρακτικό, να γίνω φορέας της ύψιστης τέχνης του/τους, αφαιρώντας τη σκέψη και τον εαυτό μου, κατά το δυνατόν πάντα. Από αυτή την άποψη, δεν σκέφτηκα. Ηθελα, εγώ η μικρή, μόνο να υπηρετήσω το μεγάλο.

Δημήτρης Καταλειφός, ηθοποιός

Από την προσωπική εμπειρία που είχα διαβάζοντας τη σκηνή με την άρνηση του Πέτρου, αισθάνθηκα τη μουσικότητα του λόγου του Ρωμανού, καθώς και την πολύ ωραία ποιητική απόδοση στα νέα ελληνικά. Γοητεύτηκα από τη θεατρικότητα, μια θεατρικότητα που συναντάει κανείς σε έργα του Σαίξπηρ. Αυτή, δηλαδή, η μετάβαση του ήρωα από μια πιο διπλωματική διάθεση σε μετάνοια και σπαραγμό για την προδοσία του απέναντι στον Χριστό θυμίζει ήρωα ενός πολύ καλού θεατρικού έργου. Ηταν μια ευχάριστη συνάντηση με τον Θωμά Κωνσταντίνου, του οποίου οι πολύ ωραίες παρατηρήσεις και υποδείξεις με εντυπωσίασαν, γεγονός που φανερώνει πόσο καταρτισμένος είναι σχετικά με το έργο. Με την πρώτη ευκαιρία θα ήθελα να διαβάσω και όλο το έργο, μιας και αυτή η μικρή γεύση που πήρα ήταν για μένα πολύ δημιουργική και συγκινητική.