Πόσο απειλούμαστε: Το Αλφαβητάρι των Υβριδικών Απειλών – Ο επόμενος πόλεμος ξεκίνησε

Τα τελευταία χρόνια το ζήτημα των υβριδικών απειλών έχει κυριαρχήσει στις πολιτικές ασφάλειας, αλλά και στον δημόσιο διάλογο. Ειδικότερα μετά το 2022 και την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, οι υβριδικές επιχειρήσεις, κυρίως από τη Ρωσία, έχουν αναχθεί στη σημαντικότερη απειλή για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Είναι χαρακτηριστικό πως τις τελευταίες εβδομάδες οι υβριδικές απειλές έχουν αναδειχτεί ως η σημαντικότερη απειλή για την ευρωπαϊκή ασφάλεια τόσο από την ΕΕ όσο και από το ΝΑΤΟ. Το περιστατικό με το drone στο αεροδρόμιο της Λειψίας ήταν ένα ηχηρό καμπανάκι. Ο πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας, Αντι Μπέρναμ, αναφέρθηκε πρόσφατα σε παρέμβαση στη διάρκεια του δημοψηφίσματος για το Brexit. Οι υπηρεσίες πληροφοριών όλων των ευρωπαϊκών κρατών εστιάζουν πλέον στις υβριδικές απειλές και στο ενδεχόμενο επίθεσης με θύματα, όπως το πρόσφατο σενάριο που δημοσίευσε το «Politico».

Μπορούμε να πούμε πως ο συγκεκριμένος όρος τέμνει συνολικά το ως τότε δομημένο περιβάλλον ασφάλειας και τη διαδικασία αναγνώρισης, ανάλυσης και ιεράρχησης απειλών δημιουργώντας μια περίπλοκη και σε σημαντικό βαθμό αχαρτογράφητη συνθήκη που καταργεί τα διακριτά επίπεδα ασφάλειας – εσωτερική και εξωτερική. Κάτι αναμενόμενο καθώς οι υβριδικές επιχειρήσεις λειτουργούν στο όριο μεταξύ πολέμου και ειρήνης, στη λεγόμενη «Γκρίζα Ζώνη». Είναι τόσο χαρακτηριστική η κυριαρχία του συγκεκριμένου όρου, καθώς ακόμη και γεγονότα που προηγήθηκαν της καθιέρωσης της χρήσης του από την ΕΕ και το ΝΑΤΟ, μετά την επίθεση στην Ουκρανία το 2014, προσεγγίζονται εκ νέου υπό το πρίσμα του υβριδικού δόγματος επιχειρήσεων της Ρωσίας, του περίφημου δόγματος Γκερασίμοφ.

Είναι όμως οι υβριδικές απειλές ένας νέος όρος; Σε καμία περίπτωση. Είναι τόσο παλιός, όσο οι ένοπλες συγκρούσεις και η χρήση τεχνασμάτων στους πολέμους. Θα μπορούσαμε να πάμε πίσω και από την εποχή της Ιστορίας, στην ελληνική μυθολογία και να αναδείξουμε τον δούρειο ίππο, το τέχνασμα του Οδυσσέα που οδήγησε στην κατάληψη της Τροίας από τους Αχαιούς, ως μια πλήρως οργανωμένη υβριδική επιχείρηση. Εξαπάτηση, παραπληροφόρηση, σαμποτάζ, κεκαλυμμένες ένοπλες δυνάμεις, ασυμμετρία και χρήση μη συμβατικών μέσων. Ο Οδυσσέας τα είχε σκεφτεί και υλοποιήσει αιώνες πριν τον Γκερασίμοφ. Το ίδιο και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης για να αντιμετωπίσει την απειλή του Ιμπραήμ στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Αλλά και την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου το σαμποτάζ κυριαρχούσε στην αντίσταση κατά των ναζί στις κατακτημένες χώρες. Αυτό που έχει αλλάξει ριζικά σήμερα είναι το περιβάλλον ασφάλειας, αλλά και κυρίως οι τεχνολογικές δυνατότητες και η επικοινωνία.

Οι αναδυόμενες τεχνολογίες και τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας θολώνουν την εικόνα σε βαθμό που κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για το τι γίνεται μπροστά του. Η φήμη εξελίσσεται σε εργαλείο ψυχολογικής πίεσης και οι θεωρίες συνωμοσίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ροκανίζουν καθημερινά την εμπιστοσύνη των πολιτών στο κράτος, τους θεσμούς και τη δημοκρατία. Μη κυβερνητικοί δρώντες και πληρεξούσιοι στοχοποιούν κράτη και θεσμούς και δεν είναι εύκολο να αποδοθεί η ευθύνη στον επιτιθέμενο. Αυτό θέλουν άλλωστε οι κακόβουλοι δρώντες. Να θολώνουν τις γραμμές και να πέσουν οι δημοκρατίες από μέσα.

Από την Ουκρανία ως τη Γάζα και το Ιράν, τα drones, τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, οι μισθοφορικές ομάδες και η παραπληροφόρηση καθορίζουν τις πολεμικές συγκρούσεις. Η Ελλάδα είναι μια χώρα που αντιμετώπισε με επιτυχία, το 2020 μια ευρείας έκτασης υβριδική επίθεση στον Εβρο. Η ΕΕ έχει συνδέσει με την ανθεκτικότητα έναντι των υβριδικών απειλών πολλές πολιτικές της, από τη στρατηγική επικοινωνία και τη θωράκιση των εκλογικών διαδικασιών μέχρι τις κρίσιμες υποδομές και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας.

Το Αλφαβητάρι δεν είναι μια λεπτομερής και ενδελεχής ανάλυση των υβριδικών απειλών, αλλά ένα εργαλείο, ένας οδικός χάρτης βασικών εννοιών που δίνει στον αναγνώστη τη δυνατότητα να κατανοήσει καλύτερα τις υβριδικές απειλές και τις πολιτικές ασφάλειας των κρατών και των διεθνών οργανισμών. Δεν είναι μια εξαντλητική επιστημονική εργασία, αλλά μια βάση πλοήγησης στην «Γκρίζα Ζώνη» των bots, των παραπλανητικών σημαιών, των ανθρώπων χωρίς διακριτικά και των κατασκόπων.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, επιστημονικός συνεργάτης ΕΛΙΑΜΕΠ

Α

Ανθεκτικότητα

Η ανθεκτικότητα (resilience) στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών αναφέρεται στην ικανότητα ενός κράτους, οργανισμού ή κοινωνίας να προλαμβάνει, αντέχει, προσαρμόζεται και ανακάμπτει από σύνθετες και πολυδιάστατες απειλές που συνδυάζουν στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα. Είναι μια ολιστική στρατηγική ετοιμότητας και προσαρμοστικότητας, που επιτρέπει σε μια κοινωνία να παραμένει λειτουργική και σταθερή μέσα σε ένα περιβάλλον σύνθετων και διαρκώς εξελισσόμενων απειλών. Η ΕΕ ορίζει ως ανθεκτικότητα την ικανότητα ενός κράτους, ενός οργανισμού ή μιας κρίσιμης οντότητας να προλαμβάνει, να προστατεύει, να αντιδρά, να αντιστέκεται, να μετριάζει, να απορροφά, να προσαρμόζεται και να ανακάμπτει από κάθε συμβάν που διαταράσσει ή που έχει τη δυνατότητα να διαταράξει σημαντικά την παροχή των βασικών υπηρεσιών τους. Για το ΝΑΤΟ η ανθεκτικότητα των κρατών – μελών και της Συμμαχίας αφορά την ατομική και συλλογική ικανότητα να προετοιμάζεται, να αντιστέκεται, να ανταποκρίνεται και να ανακάμπτει γρήγορα από σοκ και διαταραχές, διασφαλίζοντας παράλληλα τη συνέχεια των δραστηριοτήτων της.

Αποτροπή

Η «αποτροπή» (deterrence) είναι η ικανότητα ενός κράτους ή μιας συμμαχίας να αποτρέπει έναν αντίπαλο από το να προβεί σε επιθετική ενέργεια, πείθοντάς τον ότι το κόστος της ενέργειας θα υπερβεί οποιοδήποτε πιθανό όφελος. Στο σύγχρονο περιβάλλον ασφαλείας και ιδιαίτερα στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών, η αποτροπή δεν περιορίζεται μόνο στη στρατιωτική ισχύ, αλλά περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα πολιτικών, οικονομικών, τεχνολογικών, κυβερνοαμυντικών και πληροφοριακών εργαλείων. Αναφερόμαστε λοιπόν στη συνδυασμένη στρατιωτική, πολιτική, οικονομική, τεχνολογική και κοινωνική ικανότητα ενός κράτους ή μιας συμμαχίας να αποθαρρύνει κρατικούς ή μη κρατικούς δρώντες από την εκδήλωση επιθετικών ή υβριδικών ενεργειών, μέσω της αξιόπιστης απειλής αντίδρασης, της ανθεκτικότητας και της δυνατότητας έγκαιρης απόδοσης ευθύνης.

Αρνησιμότητα

Η αρνησιμότητα είναι η στρατηγική δυνατότητα ενός δρώντος να διεξάγει υβριδικές ή αποσταθεροποιητικές ενέργειες με τρόπο που να επιτρέπει την αξιόπιστη άρνηση εμπλοκής του, δημιουργώντας ασάφεια ως προς τον δράστη, τις προθέσεις και το νομικό ή πολιτικό καθεστώς της επίθεσης. Στις υβριδικές απειλές, η αρνησιμότητα αποτελεί βασικό εργαλείο επειδή δυσκολεύει την ταυτοποίηση του επιτιθέμενου, καθυστερεί τη συλλογική αντίδραση, μειώνει το πολιτικό κόστος για τον δράστη και εκμεταλλεύεται τις «Γκρίζες Ζώνες» μεταξύ ειρήνης και πολέμου. Για το ΝΑΤΟ και την ΕΕ η αντιμετώπιση της αρνησιμότητας συνδέεται άμεσα με τη βελτίωση των μηχανισμών attribution (απόδοσης ευθύνης), την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ συμμάχων, τη στρατηγική επικοινωνία και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι σε υβριδικές επιχειρήσεις.

Β

Bots

Τα bots είναι αυτοματοποιημένα ψηφιακά εργαλεία ή λογαριασμοί που λειτουργούν χωρίς άμεση ανθρώπινη παρέμβαση και χρησιμοποιούνται σε υβριδικές επιχειρήσεις για τη διάδοση παραπληροφόρησης, τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης, την ενίσχυση ψυχολογικών επιχειρήσεων και τη διατάραξη πληροφοριακών ή κυβερνοσυστημάτων. Στις υβριδικές απειλές, τα bots αξιοποιούνται κυρίως για μαζική διάδοση ψευδών ή παραπλανητικών πληροφοριών, τεχνητή ενίσχυση αφηγημάτων στα κοινωνικά δίκτυα, δημιουργία ψευδούς εικόνας κοινωνικής συναίνεσης ή κρίσης, επιθέσεις spam ή phishing, συλλογή πληροφοριών, συντονισμένες κυβερνοεπιθέσεις και τον επηρεασμό εκλογικών ή πολιτικών διαδικασιών.

Βιομηχανική κατασκοπεία

Η βιομηχανική κατασκοπεία αποτελεί μορφή υβριδικής δραστηριότητας κατά την οποία κρατικοί ή μη κρατικοί δρώντες αποκτούν, μέσω κυβερνοεπιθέσεων, διείσδυσης, εξαγοράς πληροφοριών ή άλλων συγκεκαλυμμένων μέσων, κρίσιμα τεχνολογικά, οικονομικά ή επιχειρησιακά δεδομένα, με σκοπό την υπονόμευση της ανταγωνιστικότητας, της εθνικής ασφάλειας και της στρατηγικής αυτονομίας ενός κράτους ή οργανισμού. Στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών, η βιομηχανική κατασκοπεία στοχεύει συχνά κρίσιμες υποδομές, αμυντικές βιομηχανίες, ερευνητικά κέντρα, ενεργειακές και τηλεπικοινωνιακές εταιρείες, τεχνολογίες διπλής χρήσης, πανεπιστήμια και καινοτόμες επιχειρήσεις. Οι βασικές μέθοδοι περιλαμβάνουν: κυβερνοκατασκοπεία, phishing και social engineering, εσωτερικούς συνεργούς, malware και spyware, παρακολούθηση επικοινωνιών, οικονομική διείσδυση ή εξάρτηση και αξιοποίηση εταιρικών συνεργασιών ως μέσο συλλογής πληροφοριών.

Γ

Γνωσιακός πόλεμος

Ο γνωσιακός πόλεμος (Cognitive Warfare) στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών αναφέρεται στη συστηματική προσπάθεια επηρεασμού της ανθρώπινης σκέψης, αντίληψης, κρίσης και συμπεριφοράς, με στόχο τη διαμόρφωση αποφάσεων και ενεργειών προς όφελος του επιτιθέμενου, χωρίς απαραίτητα χρήση συμβατικής στρατιωτικής βίας. Σε αντίθεση με την κλασική προπαγάνδα, ο γνωσιακός πόλεμος στοχεύει βαθύτερα, δηλαδή στις αντιλήψεις, στις πεποιθήσεις, στη συλλογική ψυχολογία, στην εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς και τελικά στη διαδικασία λήψης αποφάσεων πολιτών, κοινωνιών και ηγεσιών. Τα βασικά μέσα που χρησιμοποιούνται περιλαμβάνουν την παραπληροφόρηση και ψευδείς ειδήσεις, τις ψυχολογικές επιχειρήσεις, τη χειραγώγηση μέσω κοινωνικών δικτύων, την αλγοριθμική επιρροή και το microtargeting, την πρόκληση κοινωνικής πόλωσης, την εκμετάλλευση φόβου, ανασφάλειας και ταυτοτικών διαιρέσεων και τέλος τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης και κυρίως deepfakes.

Γεωπολιτική αστάθεια

Η γεωπολιτική αστάθεια είναι η κατάσταση διεθνούς ή περιφερειακής ρευστότητας και ανταγωνισμού που χαρακτηρίζεται από αυξημένη αβεβαιότητα, συγκρουόμενα συμφέροντα και αποδυνάμωση της ασφάλειας, δημιουργώντας πρόσφορο περιβάλλον για την εκδήλωση και εκμετάλλευση υβριδικών απειλών και επιχειρήσεων. Η γεωπολιτική αστάθεια μπορεί να προκύπτει από συγκρούσεις συμφερόντων μεταξύ κρατών, ενεργειακούς και οικονομικούς ανταγωνισμούς, αμφισβήτηση συνόρων ή κυριαρχικών δικαιωμάτων, περιφερειακές κρίσεις και πολεμικές συγκρούσεις, μεταναστευτικές και ανθρωπιστικές κρίσεις πολιτική αστάθεια και θεσμική αδυναμία, τεχνολογικό και πληροφοριακό ανταγωνισμό. Στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών, η γεωπολιτική αστάθεια λειτουργεί τόσο ως αιτία, επειδή ενισχύει τον ανταγωνισμό, όσο και ως αποτέλεσμα, καθώς οι υβριδικές επιχειρήσεις επιδιώκουν συχνά την περαιτέρω αποσταθεροποίηση του γεωπολιτικού περιβάλλοντος.

Δ

Δολιοφθορά

Η δολιοφθορά στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών αναφέρεται σε σκόπιμες ενέργειες καταστροφής, παρεμπόδισης ή υπονόμευσης κρίσιμων λειτουργιών, υποδομών ή συστημάτων ενός κράτους ή οργανισμού, με στόχο την πρόκληση αποσταθεροποίησης, φόβου, οικονομικής ζημίας ή επιχειρησιακής αδυναμίας χωρίς απαραίτητα ανοιχτή στρατιωτική σύγκρουση. Στο περιβάλλον των υβριδικών επιχειρήσεων, η δολιοφθορά μπορεί να εκδηλωθεί στο φυσικό πεδίο, στον κυβερνοχώρο ή και στα δύο συνδυαστικά. Οι μορφές δολιοφθοράς μπορεί να περιλαμβάνουν φυσική καταστροφή εγκαταστάσεων ή εξοπλισμού, παρεμβολή στη λειτουργία κρίσιμων συστημάτων, κακόβουλο λογισμικό και κυβερνοδολιοφθορά, εσωτερική υπονόμευση από πράκτορες ή συνεργαζόμενα δίκτυα, διακοπή ενεργειακών ή τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών ή επιθέσεις σε υποθαλάσσια καλώδια και δίκτυα δεδομένων. Στους πιθανούς στόχους περιλαμβάνονται ενεργειακές εγκαταστάσεις, δίκτυα μεταφορών και επικοινωνιών, κρίσιμες υποδομές, στρατιωτικές εγκαταστάσεις και εφοδιαστικές αλυσίδες.

Drones

Τα drones στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών αποτελούν τεχνολογικά μέσα που χρησιμοποιούνται για επιτήρηση, συλλογή πληροφοριών, ψυχολογικές επιχειρήσεις, παρεμβολές ή επιθετικές ενέργειες, προσφέροντας σε κρατικούς και μη κρατικούς δρώντες δυνατότητα άσκησης πίεσης και προβολής ισχύος χωρίς άμεση συμβατική στρατιωτική εμπλοκή. Οι βασικές χρήσεις τους περιλαμβάνουν αναγνώριση και επιτήρηση στόχων – περιοχών, συλλογή πληροφοριών, παρακολούθηση συνόρων και κρίσιμων υποδομών, παρεμπόδιση κρίσιμων λειτουργιών (π.χ. πτήσεις σε αεροδρόμια), μεταφορά ή ρίψη εκρηκτικών ή άλλου τύπου πυρομαχικών, ηλεκτρονικές παρεμβολές, κυβερνοϋποστηριζόμενες επιχειρήσεις, ψυχολογικές επιχειρήσεις και εκφοβισμό, καθώς και δημιουργία συνεχούς αίσθησης απειλής και ανασφάλειας.

Διαιρέσεις

Οι κοινωνικές, φυλετικές και εθνοτικές διαιρέσεις στο πλαίσιο των υβριδικών επιχειρήσεων αποτελούν πεδίο εκμετάλλευσης κοινωνικών και ταυτοτικών διαφορών μέσω πληροφοριακών, ψυχολογικών και πολιτικών μέσων, με στόχο την αποσταθεροποίηση, την κοινωνική πόλωση και την υπονόμευση της συνοχής και της ανθεκτικότητας ενός κράτους ή μιας κοινωνίας. Στις υβριδικές απειλές, οι διαιρέσεις αυτές θεωρούνται «σημεία ευπάθειας» μιας κοινωνίας και συχνά αξιοποιούνται μέσω παραπληροφόρησης και προπαγάνδας, γνωσιακών και ψυχολογικών επιχειρήσεων, ενίσχυσης θεωριών συνωμοσίας, υποκίνησης φόβου, δυσπιστίας και κοινωνικής πόλωσης ή υποστήριξης ακραίων πολιτικών και κοινωνικών ομάδων. Οι επιχειρήσεις αυτές επιδιώκουν τη διάσπαση της κοινωνικής συνοχής, τη μείωση της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς και το κράτος, την πολιτική αποσταθεροποίηση, την αύξηση των κοινωνικών συγκρούσεων και τον περιορισμό της δυνατότητας συλλογικής αντίδρασης σε κρίσεις. Η κρίση στην Ουκρανία το 2014 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα όξυνσης διαιρέσεων στο πλαίσιο υβριδικού πόλεμου.

Ε

Ενεργειακή ασφάλεια

Η ενεργειακή ασφάλεια στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών ορίζεται ως η ικανότητα ενός κράτους, μιας περιφέρειας ή ενός διεθνούς οργανισμού να διασφαλίζει τη συνεχή, αξιόπιστη, προσιτή και ασφαλή παροχή ενέργειας, προστατεύοντας παράλληλα τις κρίσιμες ενεργειακές υποδομές και τα ενεργειακά συστήματα από σύνθετες και πολυδιάστατες απειλές που συνδυάζουν στρατιωτικά, πολιτικά, οικονομικά, τεχνολογικά και πληροφοριακά μέσα. Στο πεδίο της ενέργειας, οι υβριδικές επιχειρήσεις στοχεύουν κυρίως στην πρόκληση διακοπών ενεργειακού εφοδιασμού, στην αύξηση της ενεργειακής εξάρτησης, στη χειραγώγηση των αγορών ενέργειας, στην πρόκληση κοινωνικής και οικονομικής αστάθειας και στη μείωση της στρατηγικής αυτονομίας ενός κράτους. Ενδεικτικές μορφές υβριδικών απειλών στον τομέα της ενέργειας είναι οι κυβερνοεπιθέσεις σε ηλεκτρικά δίκτυα, τα σαμποτάζ σε αγωγούς και εγκαταστάσεις, η παραπληροφόρηση για ενεργειακές ελλείψεις, η χειραγώγηση των τιμών ενέργειας και η πολιτική εκμετάλλευση ενεργειακών εξαρτήσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το σαμποτάζ στους αγωγούς Nord Stream το 2022.

Επικοινωνιακός πόλεμος

Ο επικοινωνιακός πόλεμος (information warfare) είναι η στρατηγική χρήση της πληροφορίας, των μέσων επικοινωνίας και της ψηφιακής τεχνολογίας με σκοπό την επιρροή αντιλήψεων, στάσεων και συμπεριφορών ενός πληθυσμού ή ενός κράτους, στο πλαίσιο πολιτικών, γεωπολιτικών ή στρατιωτικών επιδιώξεων. Πρόκειται για οργανωμένη και συστηματική προσπάθεια επηρεασμού της κοινής γνώμης, της πολιτικής ηγεσίας, της κοινωνικής συνοχής της αντίληψης της πραγματικότητας και της διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Μεταξύ άλλων μέσων περιλαμβάνει διαστρέβλωση γεγονότων, επιλεκτική προβολή πληροφοριών, παραπλανητικά αφηγήματα, ψευδείς ειδήσεις (fake news). Μέσω της προπαγάνδας αξιοποιεί συναισθηματικά φορτισμένα μηνύματα, φόβο, ανασφάλεια και εθνικές ή ιδεολογικές αντιθέσεις. Στις υβριδικές επιχειρήσεις, ο επικοινωνιακός πόλεμος λειτουργεί ως εργαλείο στρατηγικής επιρροής, μηχανισμός αποσταθεροποίησης και πολλαπλασιαστής ισχύος άλλων μορφών επιθέσεων.

Εσωτερικός εχθρός

Ο εσωτερικός εχθρός (insider threat) στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών αναφέρεται στο άτομο ή την ομάδα ατόμων που, ενώ διαθέτουν νόμιμη πρόσβαση σε έναν οργανισμό, μια κρατική υπηρεσία, μια κρίσιμη υποδομή ή ένα πληροφοριακό σύστημα, ενεργούν σκόπιμα ή ακούσια με τρόπο που μπορεί να προκαλέσει βλάβη στην ασφάλεια, στη λειτουργία ή στα συμφέροντα του οργανισμού ή του κράτους. Θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνος στις υβριδικές απειλές, επειδή προέρχεται από το εσωτερικό του συστήματος και εκμεταλλεύεται την εμπιστοσύνη, την πρόσβαση σε ευαίσθητες πληροφορίες, τη γνώση των διαδικασιών και τις επιχειρησιακές αδυναμίες. Στις υβριδικές απειλές, ο εσωτερικός εχθρός λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής κινδύνου, δίαυλος διείσδυσης, εργαλείο κατασκοπείας ή δολιοφθοράς και μέσο υπονόμευσης κρίσιμων λειτουργιών. Χαρακτηριστικά παραδείγματα ενεργειών εσωτερικών εχθρών είναι η διαρροή διαβαθμισμένων πληροφοριών, η παροχή πρόσβασης σε μη εξουσιοδοτημένα άτομα, η εγκατάσταση κακόβουλου λογισμικού, η αλλοίωση δεδομένων, η δολιοφθορά σε κρίσιμα συστήματα, η διαρροή επιχειρησιακών σχεδίων και η υποστήριξη ξένων υπηρεσιών πληροφοριών.

Εξαπάτηση

Η εξαπάτηση (deception) στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών αναφέρεται στη σκόπιμη και οργανωμένη παραπλάνηση ενός αντιπάλου, μιας κοινωνίας ή ενός θεσμού μέσω της διάδοσης ψευδών, παραποιημένων ή παραπλανητικών πληροφοριών, ενεργειών ή ενδείξεων, με σκοπό την επηρεασμό της αντίληψης, της κρίσης και της διαδικασίας λήψης αποφάσεων προς όφελος του δρώντος που την εφαρμόζει. Η εξαπάτηση αποτελεί βασικό εργαλείο του πληροφοριακού πολέμου και των υβριδικών επιχειρήσεων, καθώς επιτρέπει την επίτευξη στρατηγικών στόχων χωρίς άμεση ή εκτεταμένη χρήση συμβατικής στρατιωτικής ισχύος. Η εξαπάτηση χρησιμοποιείται για τη δημιουργία σύγχυσης, την αποσταθεροποίηση κοινωνιών, την υπονόμευση της εμπιστοσύνης, τον επηρεασμό πολιτικών αποφάσεων, την κάλυψη πραγματικών προθέσεων ή ενεργειών και τη νομιμοποίηση στρατηγικών επιδιώξεων. Οι κυριότερες μορφές εξαπάτησης στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών είναι η παραπληροφόρηση (disinformation), η παραπλανητική πληροφόρηση (misinformation), τα deepfakes και η ψηφιακή αλλοίωση, οι ψευδείς σημαίες (false flag operations) και τέλος η στρατιωτική και επιχειρησιακή εξαπάτηση.

Εκλογικές διαδικασίες

Οι εκλογικές διαδικασίες στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών αναφέρονται στο σύνολο των θεσμικών, διοικητικών, τεχνολογικών και πολιτικών διαδικασιών που σχετίζονται με τη διεξαγωγή εκλογών και οι οποίες μπορούν να αποτελέσουν στόχο ή πεδίο άσκησης υβριδικών επιθέσεων με σκοπό την επηρεασμό του εκλογικού αποτελέσματος, την αποσταθεροποίηση του πολιτικού συστήματος και την υπονόμευση της εμπιστοσύνης στη δημοκρατική νομιμοποίηση. Οι εκλογές αποτελούν κρίσιμο πυλώνα της δημοκρατίας και, για τον λόγο αυτό, θεωρούνται ιδιαίτερα ευάλωτες σε παραπληροφόρηση, κυβερνοεπιθέσεις, επιχειρήσεις επιρροής, ψυχολογικές επιχειρήσεις, εξωτερικές παρεμβάσεις και στη χειραγώγηση της κοινής γνώμης. Οι υβριδικοί δρώντες επιδιώκουν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά των ψηφοφόρων, να διαμορφώσουν πολιτικά αφηγήματα, να δημιουργήσουν κοινωνική πόλωση, να αμφισβητήσουν τη νομιμότητα του αποτελέσματος και να αποδυναμώσουν τη δημοκρατική σταθερότητα. Οι επιθέσεις δεν στοχεύουν απαραίτητα μόνο στην αλλοίωση του αποτελέσματος αλλά κυρίως στην απονομιμοποίηση της διαδικασίας, στη διάβρωση της εμπιστοσύνης, στην ενίσχυση της πολιτικής αστάθειας.

ΕΕ

Η ΕΕ αντιμετωπίζει τις υβριδικές απειλές ως μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, τη δημοκρατική σταθερότητα και την ανθεκτικότητα των κρατών – μελών. Η στρατηγική της Ενωσης βασίζεται στη συνδυασμένη αντιμετώπιση στρατιωτικών και μη στρατιωτικών απειλών μέσω συντονισμένων πολιτικών ασφάλειας, κυβερνοασφάλειας, στρατηγικής επικοινωνίας και προστασίας κρίσιμων υποδομών. Ο ρόλος της ΕΕ στο πεδίο των υβριδικών απειλών συνίσταται στην πρόληψη και αποτροπή υβριδικών επιθέσεων, στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κρατών – μελών, στην προστασία δημοκρατικών θεσμών και κρίσιμων υποδομών, στον συντονισμό πολιτικών ασφάλειας και κυβερνοάμυνας, στην αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και των επιχειρήσεων επιρροής και στη διασφάλιση της στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης. Η Ενωση λειτουργεί κυρίως ως πλαίσιο πολιτικού συντονισμού, μηχανισμός συλλογικής ανθεκτικότητας και φορέας κανονιστικών και θεσμικών πολιτικών ασφάλειας.

Εξτρεμισμός

Ο εξτρεμισμός μπορεί να οριστεί ως η υιοθέτηση και διάδοση ακραίων ιδεολογικών ή πολιτικών αντιλήψεων που απορρίπτουν τις δημοκρατικές αξίες, προωθούν τη μισαλλοδοξία ή τη βία και δύνανται να χρησιμοποιηθούν για την αποσταθεροποίηση κοινωνιών και κρατικών δομών στο πλαίσιο υβριδικών επιχειρήσεων. Ο εξτρεμισμός αξιοποιείται για την ενίσχυση του κοινωνικού διχασμού, τη διάβρωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς, την πρόκληση πολιτικής αστάθειας, τη ριζοσπαστικοποίηση πληθυσμών και τη δημιουργία κλίματος φόβου και ανασφάλειας. Οι υβριδικοί δρώντες μπορούν να ενισχύουν εξτρεμιστικά αφηγήματα, να εκμεταλλεύονται κοινωνικές κρίσεις, να υποστηρίζουν ομάδες ακραίας ιδεολογίας και να χρησιμοποιούν τον εξτρεμισμό για πολιτική και γεωπολιτική επιρροή.

Ζ

Ζώνη υβριδικών επιχειρήσεων

Η ζώνη υβριδικών επιχειρήσεων (hybrid operations zone / hybrid) αναφέρεται στο σύνθετο και πολυδιάστατο περιβάλλον μέσα στο οποίο εκδηλώνονται και εξελίσσονται οι υβριδικές απειλές και επιχειρήσεις, μέσω του συνδυασμού στρατιωτικών και μη στρατιωτικών μέσων, με σκοπό την επίτευξη στρατηγικών, πολιτικών, οικονομικών ή γεωπολιτικών στόχων χωρίς την εκδήλωση συμβατικού πολέμου πλήρους κλίμακας. Η ζώνη αυτή χαρακτηρίζεται από ασάφεια, πολυπλοκότητα και δυσκολία αναγνώρισης του επιτιθέμενου, καθώς οι ενέργειες συχνά πραγματοποιούνται κάτω από το όριο της ανοικτής ένοπλης σύγκρουσης. Οι δρώντες μπορεί να είναι κράτη, υπηρεσίες πληροφοριών, κυβερνοομάδες, τρομοκρατικές οργανώσεις, εξτρεμιστικά δίκτυα, ιδιωτικοί φορείς ασφάλειας, μισθοφορικές ομάδες, ομάδες επιχειρήσεων επιρροής, πληρεξούσιοι (proxies) και μη αναγνωρίσιμοι και τακτοποιημένοι φορείς δράσης.

Ζωτικές λειτουργίες

Οι ζωτικές λειτουργίες του κράτους (vital state functions) μπορούν να οριστούν ως το σύνολο των κρίσιμων θεσμικών, διοικητικών, επιχειρησιακών, οικονομικών και κοινωνικών λειτουργιών που διασφαλίζουν τη συνέχεια, τη σταθερότητα, την ασφάλεια και τη νόμιμη λειτουργία του κράτους και της κοινωνίας, ακόμη και υπό συνθήκες κρίσης ή υβριδικής επίθεσης. Οι λειτουργίες αυτές αποτελούν κύριους στόχους υβριδικών επιχειρήσεων, επειδή η αποδυνάμωση ή η διατάραξή τους μπορεί να προκαλέσει αποσταθεροποίηση του κράτους, κοινωνική αναταραχή, κρίση εμπιστοσύνης και μείωση της εθνικής ανθεκτικότητας. Για τον λόγο αυτό, η προστασία των ζωτικών λειτουργιών μέσω πολιτικών ανθεκτικότητας, πλαισίου κυβερνοασφάλειας, θεσμικής σταθερότητας και της διεθνούς συνεργασίας αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών και τη διασφάλιση της εθνικής κυριαρχίας και δημοκρατικής σταθερότητας.

Η

Ηλεκτρονικός πόλεμος

Ο ηλεκτρονικός πόλεμος (electronic warfare) στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών αναφέρεται στη χρήση του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος και ηλεκτρονικών συστημάτων για την παρεμβολή, υποκλοπή, παραπλάνηση, διατάραξη ή καταστροφή των επικοινωνιών, των αισθητήρων και των πληροφοριακών δυνατοτήτων ενός αντιπάλου, με σκοπό την απόκτηση επιχειρησιακού και στρατηγικού πλεονεκτήματος. Οι επιθέσεις μπορεί να στοχεύουν στρατιωτικές επικοινωνίες, δίκτυα διοίκησης και ελέγχου, GPS και δορυφορικά συστήματα, πολιτικές τηλεπικοινωνίες και κρίσιμες υποδομές.

Θ

Θεωρίες συνωμοσίας

Οι θεωρίες συνωμοσίας, στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών, ορίζονται ως αφηγήσεις που αποδίδουν σημαντικά πολιτικά, κοινωνικά ή γεωπολιτικά γεγονότα σε μυστικές και κακόβουλες ενέργειες ομάδων ή δρώντων, χωρίς επαρκή τεκμηρίωση, και οι οποίες αξιοποιούνται συχνά για τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης, την αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και την πρόκληση κοινωνικής πόλωσης. Οι θεωρίες συνωμοσίας αποτελούν εργαλείο υβριδικών απειλών όταν εντάσσονται σε οργανωμένες εκστρατείες παραπληροφόρησης ή επιρροής, με στόχο τη διάβρωση της κοινωνικής συνοχής, την υπονόμευση της δημοκρατικής νομιμοποίησης, τη μείωση της εμπιστοσύνης σε κυβερνήσεις, μέσα ενημέρωσης και επιστημονικούς φορείς και τη δημιουργία σύγχυσης ή αστάθειας προς όφελος κρατικών ή μη κρατικών δρώντων. Στο πεδίο των υβριδικών επιχειρήσεων, οι θεωρίες συνωμοσίας διαδίδονται κυρίως μέσω ψηφιακών πλατφορμών, κοινωνικών δικτύων και δικτύων επιρροής, συχνά σε συνδυασμό με τεχνικές ψυχολογικών επιχειρήσεων, παραπληροφόρησης και κυβερνοεπιθέσεων.

Ι

Ιράν

Το δόγμα υβριδικών επιχειρήσεων του Ιράν αποτελεί έναν συνδυασμό συμβατικών και ασύμμετρων μέσων, στοχεύοντας στην προβολή ισχύος και την επίτευξη στρατηγικών στόχων χωρίς την άμεση, ολοκληρωτική πολεμική εμπλοκή. Βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη χρήση πληρεξουσίων στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, στον κυβερνοπόλεμο και σε οικονομικές πιέσεις. Η υβριδική δράση του Ιράν βασίζεται κυρίως σε τέσσερις άξονες: α) χρήση πληρεξούσιων οργανώσεων, όπως η Χεζμπολάχ, οι Χούθι, η Χαμάς και φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές, β) ασύμμετρες στρατιωτικές επιχειρήσεις με πυραυλικά συστήματα, drones και ναυτικές παρενοχλήσεις στον Περσικό Κόλπο, γ) κυβερνοπόλεμος και πληροφοριακές επιχειρήσεις με στόχο κρατικούς οργανισμούς, ενεργειακές υποδομές και πολιτικούς αντιπάλους και τέλος δ) ιδεολογική και πολιτική επιρροή.

Κ

Κυβερνοεπίθεση

Η κυβερνοεπίθεση στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών είναι η εσκεμμένη και οργανωμένη ενέργεια που πραγματοποιείται μέσω ψηφιακών δικτύων και πληροφοριακών συστημάτων με σκοπό την υποκλοπή, αλλοίωση, καταστροφή ή διακοπή λειτουργίας δεδομένων, υπηρεσιών ή κρίσιμων υποδομών, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης στρατηγικής πολιτικής, στρατιωτικής ή οικονομικής πίεσης. Οι κυβερνοεπιθέσεις συνήθως στοχεύουν σε κρατικά δίκτυα και δημόσιες υπηρεσίες, κρίσιμες υποδομές, στρατιωτικά πληροφοριακά συστήματα, μέσα ενημέρωσης και πλατφόρμες επικοινωνίας. Βασικό χαρακτηριστικό τους στο υβριδικό περιβάλλον είναι η δυσκολία άμεσης αναγνώρισης του δράστη, γεγονός που επιτρέπει σε κράτη ή οργανώσεις να ασκούν πίεση ή να προκαλούν αποσταθεροποίηση χωρίς επίσημη ανάληψη ευθύνης.

Κυβερνοασφάλεια

Η κυβερνοασφάλεια είναι το σύνολο των πολιτικών, τεχνολογικών, οργανωτικών και επιχειρησιακών μέτρων που αποσκοπούν στην προστασία πληροφοριακών συστημάτων, δικτύων, δεδομένων και κρίσιμων ψηφιακών υποδομών από κυβερνοεπιθέσεις, ψηφιακή κατασκοπεία, δολιοφθορά και άλλες κακόβουλες ενέργειες που εντάσσονται σε υβριδικές στρατηγικές αποσταθεροποίησης. Στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών, η κυβερνοασφάλεια δεν περιορίζεται μόνο στην τεχνική προστασία συστημάτων, αλλά περιλαμβάνει επίσης πρόληψη και ανίχνευση κυβερνοεπιθέσεων, διαχείριση και αντιμετώπιση ψηφιακών περιστατικών ασφαλείας, προστασία κρίσιμων υποδομών και κρατικών δικτύων, διασφάλιση της ακεραιότητας των πληροφοριών, αντιμετώπιση παραπληροφόρησης και ψυχολογικών επιχειρήσεων στον ψηφιακό χώρο και ενίσχυση της ανθεκτικότητας κρατικών και ιδιωτικών φορέων.

Κυβερνοάμυνα

Η κυβερνοάμυνα στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών είναι το σύνολο των αμυντικών ενεργειών, μηχανισμών και στρατηγικών που εφαρμόζονται για την προστασία κρατικών, στρατιωτικών, ιδιωτικών και κρίσιμων ψηφιακών υποδομών από κυβερνοεπιθέσεις και άλλες κακόβουλες δραστηριότητες που εντάσσονται σε υβριδικές μορφές σύγκρουσης. Η κυβερνοάμυνα περιλαμβάνει την πρόληψη και αποτροπή κυβερνοεπιθέσεων, την ανίχνευση και παρακολούθηση απειλών στον κυβερνοχώρο, την προστασία δικτύων, πληροφοριακών συστημάτων και δεδομένων, την άμεση απόκριση και αποκατάσταση μετά από κυβερνοεπιθέσεις, τη διαχείριση κυβερνοκρίσεων και τη. συνεργασία μεταξύ κρατικών υπηρεσιών, ενόπλων δυνάμεων και ιδιωτικών φορέων ασφάλειας.

Κίνα

Το υβριδικό δόγμα της Κίνας, το οποίο συχνά περιγράφεται ως «πόλεμος χωρίς βία» ή τακτικές «γκρίζας ζώνης», αποτελεί μια ολοκληρωμένη στρατηγική προσέγγιση που συνδυάζει στρατιωτικά, οικονομικά, τεχνολογικά, πληροφοριακά, διπλωματικά μέσα και κυβερνοεργαλεία, με στόχο την προώθηση των εθνικών συμφερόντων και την ενίσχυση της γεωπολιτικής επιρροής της χωρίς απαραίτητα την άμεση χρήση συμβατικής στρατιωτικής ισχύος. Οι υβριδικές επιχειρήσεις της Κίνας περιλαμβάνουν κυρίως κυβερνοεπιθέσεις και κυβερνοκατασκοπία για συλλογή πληροφοριών, τεχνολογικών δεδομένων και στρατηγικών μυστικών, πληροφοριακές και επικοινωνιακές επιχειρήσεις, μέσω ελέγχου αφηγημάτων, προπαγάνδας και ψηφιακής επιρροής, οικονομική και εμπορική πίεση, αξιοποιώντας επενδύσεις, εμπορικές εξαρτήσεις και στρατηγικά έργα υποδομών, τεχνολογική επιρροή, ιδιαίτερα σε δίκτυα τηλεπικοινωνιών, τεχνητή νοημοσύνη και κρίσιμες ψηφιακές υποδομές, ναυτικές και παραστρατιωτικές δραστηριότητες, κυρίως στη Νότια Σινική Θάλασσα, μέσω ακτοφυλακής, πολιτικών αλιευτικών στόλων και στρατιωτικής παρουσίας και διπλωματική και πολιτική επιρροή, μέσω διεθνών οργανισμών, στρατηγικών συνεργασιών και πρωτοβουλιών όπως η Belt and Road Initiative.

Λ

Λήψη αποφάσεων

Η λήψη αποφάσεων ως στόχος υβριδικών απειλών αναφέρεται στη σκόπιμη προσπάθεια επηρεασμού, παραπλάνησης, καθυστέρησης ή αποδυνάμωσης της διαδικασίας λήψης αποφάσεων πολιτικών, στρατιωτικών, οικονομικών ή κοινωνικών φορέων μέσω συνδυασμένων συμβατικών και μη συμβατικών μέσων. Οι υβριδικές επιχειρήσεις επιδιώκουν να επηρεάσουν την αντίληψη της κατάστασης, την αξιοπιστία των πληροφοριών, την ταχύτητα αντίδρασης, την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και τελικά την ποιότητα και αποτελεσματικότητα των αποφάσεων. Στόχος είναι να δημιουργηθεί σύγχυση, πολιτική πόλωση, καθυστέρηση στη λήψη αποφάσεων, λανθασμένη εκτίμηση απειλών ή παράλυση των μηχανισμών διοίκησης. Επιπρόσθετα, ως λήψη αποφάσεων ορίζεται η συστηματική διαδικασία αξιολόγησης πληροφοριών, εκτίμησης κινδύνων και επιλογής κατάλληλων ενεργειών από πολιτικούς, στρατιωτικούς ή διοικητικούς φορείς, με στόχο την πρόληψη, αντιμετώπιση και αποκατάσταση επιπτώσεων που προκύπτουν από υβριδικές απειλές, υπό συνθήκες αβεβαιότητας, πολυπλοκότητας και ταχείας μεταβολής του περιβάλλοντος ασφαλείας.

Μ

Μικρά πράσινα ανθρωπάκια

Ο όρος μικρά πράσινα ανθρωπάκια (little green men) στην ορολογία των υβριδικών απειλών χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένοπλες δυνάμεις ή παραστρατιωτικές ομάδες χωρίς διακριτικά εθνικής ταυτότητας, οι οποίες δρουν συγκεκαλυμμένα για την προώθηση στρατηγικών στόχων ενός κράτους, δημιουργώντας σκόπιμη ασάφεια ως προς την προέλευση, τη διοίκηση και τη νομιμότητα της δράσης τους. Ο όρος συνδέθηκε ιδιαίτερα με την προσάρτηση της Κριμίας το 2014, όταν ένοπλοι χωρίς εθνόσημα κατέλαβαν κρίσιμες υποδομές, ενώ η Ρωσία αρχικά αρνούνταν επίσημα την εμπλοκή της. Στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών οι παραστρατιωτικές ή συγκεκαλυμμένες ένοπλες ομάδες αποτελούν εργαλείο άσκησης πίεσης χωρίς επίσημη κήρυξη πολέμου, αποσταθεροποίησης κρατικών μηχανισμών, δημιουργίας σύγχυσης και καθυστέρησης στη διεθνή αντίδραση, συνδυασμού στρατιωτικών, πολιτικών και πληροφοριακών επιχειρήσεων. Τα βασικά χαρακτηριστικά τους είναι η απουσία διακριτικών ή επίσημης ταυτότητας, η πραγματοποίηση επιχειρήσεων ειδικού πολέμου και παραπλάνησης, η συνεργασία τους με ομάδες πληροφοριακού πολέμου και ψυχολογικών επιχειρήσεων και η εκμετάλλευση νομικών και πολιτικών «γκρίζων ζωνών».

Μεταναστευτική πίεση

Η μεταναστευτική πίεση ως υβριδική απειλή αποτελεί τη συντονισμένη χρήση ή υποκίνηση μεταναστευτικών και προσφυγικών πληθυσμών για την αποσταθεροποίηση κρατικών δομών, την πρόκληση κοινωνικών εντάσεων και την επηρεασμό της πολιτικής λήψης αποφάσεων. Στόχοι μιας τέτοιας πρακτικής μπορεί να είναι η επιβάρυνση των συστημάτων ασφάλειας και υποδοχής, η δημιουργία πολιτικής πόλωσης και κοινωνικής ανασφάλειας, η άσκηση πίεσης στην εξωτερική πολιτική ενός κράτους, η δοκιμή της συνοχής διεθνών οργανισμών όπως η ΕΕ και το NATO, η απόσπαση στρατηγικών ή διπλωματικών ανταλλαγμάτων. Η συγκεκριμένη μέθοδος είναι κρίσιμη γιατί αξιοποιεί τη γκρίζα ζώνη μεταξύ ασφάλειας και ανθρωπιστικών πολιτικών, δυσκολεύει την άμεση απόδοση ευθύνης σε εξωτερικό δρώντα και έχει υψηλή επίδραση στον δημόσιο διάλογο και στην κοινή γνώμη. Στη Στρατηγική Εσωτερικής Ασφάλειας του 2025 ProtectEU η ΕΕ χαρακτηρίζει αυτή την τακτική απλοποίηση (weaponisation) της μετανάστευσης στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών. Χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων επιχειρήσεων είναι η Κρίση στον Εβρο το 2020 με την Τουρκία και οι αντίστοιχες ενέργειες της Ρωσίας, μέσω της Λευκορωσίας, στην Λιθουανία και στην Πολωνία το 2021.

Ν

ΝΑΤΟ

Η προσέγγιση του ΝΑΤΟ αναγνωρίζει ότι οι υβριδικές απειλές δρουν κάτω από το όριο του συμβατικού πολέμου, στοχεύουν την κοινωνική συνοχή και τη διαδικασία λήψης αποφάσεων, συνδυάζουν κυβερνοπόλεμο, πληροφοριακό πόλεμο και πολιτικοοικονομική πίεση. Η πολιτική και στρατηγική του NATO για τις υβριδικές απειλές μπορεί να οριστεί ως το σύνολο αρχών, μέτρων και μηχανισμών που αναπτύσσει το ΝΑΤΟ για την πρόληψη, αποτροπή, ανίχνευση και αντιμετώπιση υβριδικών απειλών, μέσω συνδυασμού πολιτικών, στρατιωτικών, τεχνολογικών και πληροφοριακών εργαλείων, με στόχο την ενίσχυση της συλλογικής άμυνας, της ανθεκτικότητας και της διατλαντικής ασφάλειας. Η στρατηγική αυτή βασίζεται σε τρεις κύριους άξονες: α) προετοιμασία και ανθεκτικότητα, β) αποτροπή και άμυνα και γ) συνεργασία και συντονισμός με την ΕΕ και άλλους φορείς και οργανισμούς.

Ξ

Ξένη επιρροή / παρέμβαση

Η ξένη παρέμβαση ως μορφή υβριδικής απειλής αποτελεί τη συντονισμένη προσπάθεια εξωτερικού δρώντος να επηρεάσει τη λήψη αποφάσεων, την κοινή γνώμη, τη θεσμική λειτουργία ή τη στρατηγική κατεύθυνση ενός κράτους μέσω πολιτικών, πληροφοριακών, οικονομικών, κυβερνοχωρικών ή κοινωνικών μέσων. Οι κύριες μορφές ξένης παρέμβασης είναι οι εκστρατείες παραπληροφόρησης, οι κυβερνοεπιθέσεις και οι διαρροές δεδομένων, η χρηματοδότηση πολιτικών ή κοινωνικών ομάδων, η επιρροή μέσω μέσων ενημέρωσης και κοινωνικών δικτύων, ο οικονομικός ή ενεργειακός εξαναγκασμός και η υποκίνηση κοινωνικής αστάθειας ή πολιτικής πόλωσης. Βασικοί στόχοι της ξένης παρέμβασης είναι η αποδυνάμωση της κρατικής συνοχής, ο επηρεασμός εκλογικών διαδικασιών, η χειραγώγηση της κοινής γνώμης και η υπονόμευση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.

Ο

Οικονομικός εκβιασμός

Ο οικονομικός εκβιασμός ως μορφή υβριδικής απειλής αποτελεί τη σκόπιμη αξιοποίηση οικονομικών εξαρτήσεων, εμπορικών σχέσεων, ενεργειακών πόρων, επενδύσεων ή χρηματοπιστωτικών μηχανισμών για την άσκηση πολιτικής ή στρατηγικής πίεσης σε κράτος, οργανισμό ή κοινωνία. Στα μέσα του οικονομικού εκβιασμού περιλαμβάνονται οι περιορισμοί στο εμπόριο ή στις εξαγωγές, η ενεργειακή πίεση και η διακοπή παροχής πόρων, οι οικονομικές κυρώσεις ή απειλή κυρώσεων, η χειραγώγηση επενδύσεων και στρατηγικών υποδομών, οι επιθέσεις σε χρηματοπιστωτικά συστήματα και η καλλιεργημένη εξάρτηση από κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού. Οι στόχοι του οικονομικού εκβιασμού είναι ο επηρεασμός της πολιτικής και διπλωματικής στάσης ενός κράτους, η αποσταθεροποίηση της οικονομίας και της κοινωνικής συνοχής, η πίεση στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και η δημιουργία στρατηγικής εξάρτησης και περιορισμού επιλογών.

Π

Παραπληροφόρηση

Η παραπληροφόρηση ως μορφή υβριδικής απειλής αποτελεί τη συντονισμένη και σκόπιμη διάδοση ανακριβών ή παραπλανητικών πληροφοριών από κρατικούς ή μη κρατικούς δρώντες, με σκοπό τη δημιουργία σύγχυσης, δυσπιστίας, κοινωνικής πόλωσης και στρατηγικής αποσταθεροποίησης. Η παραπληροφόρηση επιδιώκει να αλλοιώσει την αντίληψη της πραγματικότητας, να επηρεάσει την κοινή γνώμη, να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και τα μέσα ενημέρωσης, να επηρεάσει εκλογικές ή πολιτικές διαδικασίες, να πιέσει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Τα κύρια μέσα και τεχνικές παραπληροφόρησης είναι οι ψευδείς ειδήσεις (fake news), η χειραγώγηση κοινωνικών δικτύων, τα bots και οι οργανωμένες εκστρατείες επιρροής, το παραποιημένο οπτικοακουστικό υλικό, οι θεωρίες συνωμοσίας, η στοχευμένη προπαγάνδα σε συνδυασμό με ψυχολογικές επιχειρήσεις.

Πληρεξούσιοι (proxies)

Οι πληρεξούσιοι είναι άτομα, ομάδες, οργανισμοί ή και κράτη που ενεργούν εκ μέρους ενός κράτους ή άλλου δρώντος, προωθώντας τα συμφέροντά του χωρίς να φαίνεται άμεσα η εμπλοκή του εντολέα. Στις υβριδικές απειλές, χρησιμοποιούνται για να επιτρέπουν σε ένα κράτος να ασκεί πίεση ή επιθετικές ενέργειες διατηρώντας ταυτόχρονα εύλογη άρνηση ευθύνης (plausible deniability). Δρουν έμμεσα αντί για τον κύριο δρώντα. Μπορεί να είναι κράτη, ένοπλα κινήματα, παραστρατιωτικές ομάδες ή μισθοφορικές ομάδες, χάκερς ή ομάδες κυβερνοεπιθέσεων, ΜΚΟ ή μέσα ενημέρωσης που επηρεάζουν την κοινή γνώμη, πολιτικά κινήματα ή τοπικοί παράγοντες. Οι πληρεξούσιοι συχνά χρηματοδοτούνται, καθοδηγούνται ή υποστηρίζονται μυστικά. Τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα είναι η μισθοφορική ομάδα Wagner και η κυβερνοομάδα Fancy Bear για τη Ρωσία, η Χεζμπολάχ και οι Χούθι για το Ιράν και η κυβερνοομάδα ΑPT41 για την Κίνα.

Ρ

Ρωσία

Η υβριδική στρατηγική της Ρωσίας – το λεγόμενο δόγμα Γκερασίμοφ (Gerasimov doctrine) – είναι η συνολική προσέγγιση με την οποία το κράτος συνδυάζει στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα για την επίτευξη πολιτικών και γεωπολιτικών στόχων, χωρίς απαραίτητα να καταφεύγει σε ανοιχτό πόλεμο. Η βασική λογική του δόγματος της Ρωσίας είναι να θολώνει τα όρια μεταξύ ειρήνης και πολέμου, να αξιοποιεί ασύμμετρα μέσα και να δίνει έμφαση στην αποσταθεροποίηση των χωρών – στόχων. Τα βασικά εργαλεία που χρησιμοποιεί η Ρωσία είναι η παραπληροφόρηση και η προπαγάνδα, οι κυβερνοεπιθέσεις, η οικονομική πίεση (ενέργεια, εμπόριο), η εκτεταμένη αξιοποίηση proxies (π.χ. ένοπλες ομάδες, ιδιωτικοί στρατοί) και τέλος οι διπλωματικοί και πολιτικοί χειρισμοί. Τα σημαντικότερα παραδείγματα υβριδικών επιχειρήσεων της Ρωσίας είναι η προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 με ευρείας κλίμακας υβριδική επιχείρηση (παραπληροφόρηση, πόλωση, κυβερνοεπιθέσεις, επηρεασμός εκλογικής διαδικασίας, τοπικές αναταραχές, παραστρατιωτικές ομάδες), κυβερνοεπιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές (π.χ. τομέας ενέργειας στην Ουκρανία), εκστρατείες παραπληροφόρησης σε εκλογές δυτικών χωρών, δράση της Ομάδας Wagner σε ζώνες σύγκρουσης.

Σ

Στρατηγική επικοινωνία

Η στρατηγική επικοινωνία, στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών, ορίζεται – σύμφωνα με την προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Ενωσης και του ΝΑΤΟ – ως η συντονισμένη, συνεκτική και αξιόπιστη χρήση της επικοινωνίας, της πληροφόρησης και των δημόσιων ενεργειών από κρατικούς και θεσμικούς δρώντες, με στόχο την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κοινωνιών, την προστασία της δημοκρατικής τάξης και την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και της κακόβουλης επιρροής. Στο ευρωατλαντικό πλαίσιο, η στρατηγική επικοινωνία δεν περιορίζεται στην προβολή θέσεων, αλλά ενσωματώνει την ευθυγράμμιση λόγων και πράξεων (words and deeds), τη διαφάνεια και αξιοπιστία των θεσμών, καθώς και την ενεργό αντιμετώπιση υβριδικών απειλών μέσω δημόσιας διπλωματίας, ενημέρωσης και συνεργασίας με τα μέσα ενημέρωσης και την κοινωνία των πολιτών. Θεμελιώδες εργαλείο άμυνας και επιρροής, που στοχεύει όχι μόνο στο να πείσει, αλλά κυρίως στο να θωρακίσει τις κοινωνίες απέναντι στη χειραγώγηση της πληροφορίας και τις υβριδικές απειλές.

Στρατιωτική πίεση

Η στρατιωτική πίεση στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών αναφέρεται στη χρήση ή την απειλή χρήσης στρατιωτικής ισχύος με τρόπο που δεν οδηγεί απαραίτητα σε ανοιχτή σύγκρουση, αλλά αποσκοπεί στην επιρροή, αποσταθεροποίηση ή εξαναγκασμό ενός αντιπάλου. Στο πεδίο, η στρατιωτική πίεση, μεταξύ των άλλων, περιλαμβάνει τη συγκέντρωση στρατευμάτων κοντά σε σύνορα, στρατιωτικές ασκήσεις μεγάλης κλίμακας με επιθετικά σενάρια, παραβιάσεις εναέριου ή θαλάσσιου χώρου, προβολή ισχύος (π.χ. μετακίνηση πολεμικών πλοίων ή πυραυλικών συστημάτων) και απειλές χρήσης βίας χωρίς άμεση εφαρμογή. Η στρατιωτική πίεση δεν στοχεύει απαραίτητα στην πολεμική σύγκρουση, αλλά στο να εκφοβίσει τον αντίπαλο, να τον αναγκάσει να λάβει συγκεκριμένες πολιτικές αποφάσεις και τέλος να δημιουργήσει αβεβαιότητα και ψυχολογική φθορά.

Τ

Τρομοκρατία

Η τρομοκρατία στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών ορίζεται ως η σκόπιμη χρήση βίας ή απειλής βίας από μη κρατικούς (κυρίως) δρώντες, με στόχο την πρόκληση φόβου στον πληθυσμό και την επίτευξη πολιτικών, ιδεολογικών ή θρησκευτικών σκοπών, ενταγμένη όμως σε ένα ευρύτερο, συνδυαστικό στρατηγικό πλαίσιο. Σε αντίθεση με την «κλασική» τρομοκρατία, εδώ λειτουργεί ως μέρος ενός πολυδιάστατου σχεδίου, συχνά σε συνδυασμό με άλλα μέσα, όπως η παραπληροφόρηση, οι κυβερνοεπιθέσεις και η οικονομική ή πολιτική πίεση. Τα κύρια χαρακτηριστικά των τρομοκρατικών ενεργειών στο πλαίσιο των υβριδικών επιχειρήσεων είναι η στόχευση αμάχων ή συμβολικών στόχων για μέγιστο ψυχολογικό αντίκτυπο, η δημιουργία κλίματος ανασφάλειας και αποσταθεροποίησης, η εκμετάλλευση των ΜΜΕ και των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης για την πρόκληση και τη διάδοση φόβου και τέλος η εργαλειοποίηση από κράτη, χωρίς άμεση ανάληψη ευθύνης. Επομένως, η τρομοκρατία δεν επιδιώκει μόνο άμεσες απώλειες, αλλά να διαβρώσει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς το κράτος, να προκαλέσει πολιτική πίεση και κοινωνικό διχασμό και να λειτουργήσει ως πολλαπλασιαστής ισχύος για άλλες μορφές πίεσης.

Τεχνητή νοημοσύνη

Η τεχνητή νοημοσύνη στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών αναφέρεται στη χρήση αλγορίθμων και συστημάτων μάθησης για την ενίσχυση, αυτοματοποίηση και κλιμάκωση ενεργειών επιρροής, αποσταθεροποίησης ή εξαναγκασμού, χωρίς απαραίτητα την άμεση χρήση συμβατικής στρατιωτικής ισχύος. Στις υβριδικές επιχειρήσεις η τεχνητή νοημοσύνη αξιοποιείται για α) παραπληροφόρηση και επιρροή (deepfakes, bots, χειραγώγηση κοινού μέσω ανάλυσης δεδομένων), β) κυβερνοπόλεμο (αυτόματη ανίχνευση ευπαθειών, εξελιγμένες επιθέσεις, προσαρμοστικές κακόβουλες ενέργειες σε πραγματικό χρόνο, γ) επιτήρηση και έλεγχο (μαζική ανάλυση δεδομένων πολιτών, αναγνώριση προσώπου και συμπεριφορών) και δ) στρατιωτική υποστήριξη (ανάλυση πληροφοριών και πρόβλεψη κινήσεων αντιπάλου, αυτόνομα ή ημιαυτόνομα συστήματα – π.χ. drones – βελτιστοποίηση επιχειρησιακών αποφάσεων). Η τεχνητή νοημοσύνη στοχεύει στη χειραγώγηση της αντίληψης (perception warfare), στη δημιουργία σύγχυσης και αβεβαιότητας, στην ταχεία και μαζική επιρροή πληθυσμών και στη μείωση του κόστους και του ρίσκου για τον επιτιθέμενο.

Τουρκία

Το δόγμα υβριδικών επιχειρήσεων της Τουρκίας συνιστά ένα συνεκτικό και πολυεπίπεδο πλαίσιο άσκησης ισχύος, το οποίο υπερβαίνει τα όρια της συμβατικής στρατιωτικής δράσης και ενσωματώνει εργαλεία πολιτικής, οικονομικής, πληροφοριακής και τεχνολογικής επιρροής. Στο πλαίσιο αυτό, η Τουρκία επιδιώκει την προώθηση των στρατηγικών της στόχων μέσω ενός συνδυασμού μέσων χαμηλής έντασης και υψηλής ευελιξίας, όπως η αξιοποίηση του κυβερνοχώρου, η διαμόρφωση αφηγήματος μέσω πληροφοριακών επιχειρήσεων, καθώς και η εργαλειοποίηση μεταναστευτικών και ενεργειακών παραμέτρων. Η προσέγγιση αυτή, που συνδέεται και με ευρύτερες στρατηγικές αντιλήψεις όπως η «Γαλάζια Πατρίδα», στοχεύει στη δημιουργία τετελεσμένων και στην άσκηση πίεσης σε περιφερειακό επίπεδο χωρίς την πρόκληση άμεσης στρατιωτικής κλιμάκωσης, αναδεικνύοντας την υβριδική δράση ως βασικό πυλώνα της σύγχρονης τουρκικής γεωπολιτικής στρατηγικής.

Υ

Υποδομές κρίσιμες

Ως κρίσιμες υποδομές θεωρούνται τα ζωτικής σημασίας συστήματα, δίκτυα και υπηρεσίες μιας χώρας, των οποίων η διατάραξη ή καταστροφή μπορεί να προκαλέσει σοβαρές επιπτώσεις στην ασφάλεια, την οικονομία, τη δημόσια υγεία και τη λειτουργία της κοινωνίας. Οι βασικοί τομείς που περιλαμβάνουν κρίσιμες υποδομές είναι συνήθως η ενέργεια, οι μεταφορές, οι τηλεπικοινωνίες, τα δίκτυα ύδρευσης, τα ψηφιακά συστήματα, η υγεία, το χρηματοπιστωτικό σύστημα και η δημόσια διοίκηση. Στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών, οι κρίσιμες υποδομές αποτελούν κύριους στόχους επιθέσεων, αλλά και μέσα άσκησης πίεσης και αποσταθεροποίησης. Οι κύριες απειλές περιλαμβάνουν κυβερνοεπιθέσεις (π.χ. διακοπή ρεύματος μέσω hacking), φυσικές δολιοφθορές, παραπληροφόρηση που πλήττει την εμπιστοσύνη (π.χ. ψευδείς ειδήσεις για κατάρρευση τραπεζών) και κακόβουλη χρήση drones (π.χ. καθήλωση αεροσκαφών για ώρες). Η στόχευση κρίσιμων υποδομών επιδιώκει να προκαλέσει παράλυση βασικών λειτουργιών του κράτους, να δημιουργήσει κοινωνικό πανικό και ανασφάλεια, να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς και να ασκήσει έμμεση πολιτική πίεση χωρίς ανοιχτή σύγκρουση.

Υβριδικές απειλές

Οι υβριδικές απειλές είναι το σύνολο των μεθόδων και εργαλείων που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο του υβριδικού πολέμου ή γενικότερα σε ανταγωνιστικές στρατηγικές. Πρόκειται για συνδυασμένες και ταυτόχρονες ενέργειες από κρατικούς ή μη κρατικούς δρώντες που εκμεταλλεύονται ευπάθειες ενός κράτους ή μιας κοινωνίας. Τα κύρια παραδείγματα υβριδικών απειλών είναι οι κυβερνοεπιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές, οι εκστρατείες παραπληροφόρησης, η εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών, ο οικονομικός εκβιασμός, οι τρομοκρατικές ενέργειες με στρατηγικό σκοπό και η στρατιωτική πίεση χωρίς κήρυξη πολέμου.

Υβριδικός πόλεμος

Ο υβριδικός πόλεμος (hybrid warfare) είναι μια μορφή σύγκρουσης κατά την οποία ένας δρων (κράτος ή μη κρατικός φορέας) συνδυάζει στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα με συντονισμένο τρόπο, ώστε να επιτύχει στρατηγικούς στόχους χωρίς απαραίτητα να καταφύγει σε ανοιχτό, συμβατικό πόλεμο. Στόχος του υβριδικού πολέμου είναι η αποδυνάμωση, ο εξαναγκασμός ή η αποσταθεροποίηση του αντιπάλου με τρόπους που συχνά παραμένουν «κάτω από το κατώφλι του πολέμου».

Υπηρεσίες πληροφοριών

Οι υπηρεσίες πληροφοριών ορίζονται ως οι κρατικοί (κυρίως) οργανισμοί που συλλέγουν, αναλύουν και αξιοποιούν πληροφορίες, με σκοπό την πρόληψη, ανίχνευση και αντιμετώπιση σύνθετων και πολυδιάστατων απειλών που συνδυάζουν στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα. Στο πλαίσιο της αντιμετώπισης των υβριδικών απειλών οι υπηρεσίες πληροφοριών αποτελούν: α) κρίσιμο μηχανισμό άμυνας, καθώς εντοπίζουν έγκαιρα απειλές που είναι συχνά «αόρατες», β) κόμβο συντονισμού, συνεργαζόμενες με ένοπλες δυνάμεις, σώματα ασφαλείας και διεθνείς εταίρους και γ) εργαλείο αντεπίθεσης / αντιμετώπισης, π.χ. μέσω αντικατασκοπίας ή αποδόμησης δικτύων επιρροής.

Ωστόσο, οι υπηρεσίες πληροφοριών μπορούν να λειτουργούν και ως φορείς σχεδιασμού και υλοποίησης μυστικών επιχειρήσεων, με στόχο την υπονόμευση, χειραγώγηση ή αποσταθεροποίηση άλλων κρατών ή κοινωνιών χωρίς ανοιχτή σύγκρουση. Στην πράξη πραγματοποιούν επιχειρήσεις επιρροής και παραπληροφόρησης, κυβερνοεπιχειρήσεις, υποστήριξη «πληρεξουσίων», υπονόμευση και κατασκοπεία και ψυχολογικές επιχειρήσεις. Οι χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις υπηρεσιών πληροφοριών που διεξάγουν υβριδικές επιχειρήσεις είναι η GRU της Ρωσίας, αλλά και η MIT της Τουρκίας.

Φ

Φυσικές καταστροφές

Γεγονότα φυσικής προέλευσης (όπως σεισμοί, πυρκαγιές, πλημμύρες ή ακραία καιρικά φαινόμενα), τα οποία, στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών εκμεταλλεύονται ή ενισχύονται σκόπιμα από δρώντες (κρατικούς ή μη) για την επίτευξη στρατηγικών στόχων αποσταθεροποίησης. Αν και οι φυσικές καταστροφές δεν αποτελούν από μόνες τους επιθετική ενέργεια, στο υβριδικό περιβάλλον αξιοποιούνται ως «παράθυρα ευκαιρίας» για επιθέσεις ή επιρροή, συνδυάζονται με άλλες ενέργειες (π.χ. κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση) και μεγεθύνουν τις ήδη υπάρχουσες ευπάθειες ενός κράτους. Η συνηθέστερη τακτική είναι η παραπληροφόρηση κατά τη διάρκεια κρίσεων, η διάδοση ψευδών ειδήσεων για την έκταση της καταστροφής με στόχο την υπονόμευση της εμπιστοσύνης προς τις αρχές και την πρόκληση πανικού στον πληθυσμό.

Χ

ΧΒΡΠ

Οι ΧΒΡΠ (Χημικές, Βιολογικές, Ραδιολογικές και Πυρηνικές) απειλές στο πλαίσιο του υβριδικού πολέμου ορίζονται ως η πραγματική ή απειλούμενη χρήση χημικών, βιολογικών, ραδιολογικών ή πυρηνικών παραγόντων, με σκοπό την πρόκληση φόβου, αποσταθεροποίησης και στρατηγικής πίεσης, συχνά χωρίς την εκδήλωση συμβατικού πολέμου. Στο υβριδικό περιβάλλον, οι ΧΒΡΠ απειλές δεν χρησιμοποιούνται απαραίτητα σε μαζική κλίμακα, αλλά συχνά περιορισμένα ή στοχευμένα, συνδυάζονται με άλλες μορφές δράσης (π.χ. παραπληροφόρηση, πολιτική πίεση), μπορεί να είναι πραγματικές ή και απλώς απειλές / φήμες χρήσης. Ενδεικτικές περιπτώσεις είναι οι περιορισμένες επιθέσεις με χημικούς ή βιολογικούς παράγοντες, οι ψευδείς πληροφορίες για διαρροές ή επιθέσεις και η στόχευση εργαστηρίων, μονάδων υγείας ή πυρηνικών εγκαταστάσεων. Αποτελούν εργαλείο υψηλής έντασης αλλά συχνά χαμηλής ορατότητας, που χρησιμοποιείται για την πρόκληση φόβου, την άσκηση πίεσης και την αποσταθεροποίηση, είτε μέσω πραγματικής χρήσης είτε μέσω απειλής και ψυχολογικής εκμετάλλευσης.

Ψ

Ψυχολογικές επιχειρήσεις

Οι ψυχολογικές επιχειρήσεις (psyops) στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών ορίζονται ως οι σχεδιασμένες και στοχευμένες ενέργειες επηρεασμού της αντίληψης, των συναισθημάτων και της συμπεριφοράς ενός πληθυσμού, μιας ομάδας ή μιας ηγεσίας, με σκοπό την εξυπηρέτηση στρατηγικών στόχων χωρίς άμεση χρήση στρατιωτικής βίας. Τα κύρια μέσα εκδήλωσης ψυχολογικών επιχειρήσεων είναι η παραπληροφόρηση και η προπαγάνδα, η εκμετάλλευση φόβου και κρίσεων, η στοχευμένη επιρροή (targeted influence) και η δημιουργία σύγχυσης και αβεβαιότητας. Δεν απαιτούν φυσική βία, δρουν μακροπρόθεσμα και σωρευτικά, είναι δύσκολο να εντοπιστούν και να αποδοθούν, ενισχύονται σημαντικά από την τεχνολογία και τα κοινωνικά δίκτυα.

Ω

Ωφελιμιστική προπαγάνδα

Μορφή στοχευμένης επικοινωνιακής ή πληροφοριακής δραστηριότητας που αξιοποιεί επιλεκτικά πληροφορίες, αφηγήματα, κρίσεις ή κοινωνικές ευαισθησίες με σκοπό την επίτευξη συγκεκριμένου πολιτικού, στρατηγικού, επιχειρησιακού ή γεωπολιτικού οφέλους. Στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών και επιχειρήσεων, η ωφελιμιστική προπαγάνδα χρησιμοποιείται για τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης, την αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς, την πρόκληση κοινωνικής πόλωσης, την ενίσχυση αφηγημάτων επιρροής και τη διαμόρφωση ευνοϊκού περιβάλλοντος για πολιτικές, οικονομικές ή στρατηγικές επιδιώξεις κρατικών ή μη κρατικών δρώντων. Χαρακτηρίζεται από προσαρμοστικότητα στα κοινωνικά και πολιτικά συμφραζόμενα, εκμετάλλευση πραγματικών γεγονότων ή κρίσεων, συνδυασμό αληθών, παραπλανητικών και ψευδών πληροφοριών και χρήση ψηφιακών μέσων, κοινωνικών δικτύων και δικτύων επιρροής για μεγιστοποίηση του αποτελέσματος.