Νέα Υόρκη: Ο ΟΗΕ σε έναν κόσμο χωρίς κοινό έδαφος

Η Εβδομάδα Υψηλού Επιπέδου της 81ης Συνόδου της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ ξεκίνησε στη Νέα Υόρκη, σε μια συγκυρία όπου οι κρίσεις δεν διαδέχονται απλώς η μία την άλλη, αλλά αλληλοτροφοδοτούνται, δοκιμάζοντας τις αντοχές του διεθνούς συστήματος και της ίδιας της πολυμέρειας. Πόλεμοι και γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις από την Ουκρανία και τη Γάζα έως το Ιράν και την Ερυθρά Θάλασσα, ενεργειακή και οικονομική ανασφάλεια, κλιματική κρίση και πλέον η ταχύτατη ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, που ανοίγει ένα νέο πεδίο για την παγκόσμια ασφάλεια, συνθέτουν μια πρωτοφανώς σύνθετη ατζέντα για τους ηγέτες που συγκεντρώνονται στην αμερικανική μητρόπολη.

Την ίδια ώρα, ο ΟΗΕ καλείται να διαχειριστεί τη δική του κρίση αξιοπιστίας και χρηματοδότησης, με το Συμβούλιο Ασφαλείας να παραμένει διχασμένο και έναν νέο γενικό γραμματέα να αναζητείται για να διαδεχθεί τον Αντόνιο Γκουτέρες. Από τη σύνοδο για την πολυμέρεια που διοργανώνει ο Αντόνιο Κόστα και τη συμμετοχή της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έως τις κρίσιμες επαφές του Ντόναλντ Τραμπ, η φετινή Συνέλευση, η τελευταία κατά τη θητεία του Γκουτέρες, διερευνά αν υπάρχει ακόμη κοινός χώρος για διεθνή συνεργασία και συλλογική διαχείριση των κρίσεων.

Αναλυτές σημειώνουν ότι πλέον οι κρίσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη έχουν πάψει να είναι διακριτές μεταξύ τους. Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή επηρεάζει την ενέργεια και τις εμπορικές ροές, η σύγκρουση στην Ουκρανία εξακολουθεί να δοκιμάζει την ευρωπαϊκή ασφάλεια, ενώ η αντιπαράθεση γύρω από το Ιράν, τον Περσικό Κόλπο και τα στρατηγικά περάσματα της περιοχής προσθέτει νέους κινδύνους στην παγκόσμια οικονομία. Παράλληλα, η κλιματική κρίση, η άνοδος των τιμών της ενέργειας, η επισιτιστική ανασφάλεια και η ταχεία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης διευρύνουν την ατζέντα πολύ πέρα από τις παραδοσιακές γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις.

Θέματα προς συζήτηση

Στο επίκεντρο βρίσκεται, όπως αναμενόταν, η Μέση Ανατολή. Η σύγκρουση ΗΠΑ και Ιράν έχει ήδη μεταβάλει τις ισορροπίες στην περιοχή, ενώ η κατάσταση στη Γάζα παραμένει μία από τις μεγαλύτερες δοκιμασίες για τη διεθνή διπλωματία. Η προσπάθεια για εκεχειρία και η συζήτηση για την επόμενη ημέρα στη Γάζα συνδέονται πλέον άμεσα με το ζήτημα της περιφερειακής ασφάλειας, τις σχέσεις του Ισραήλ με τις αραβικές χώρες και τον ρόλο των ΗΠΑ. Στη Νέα Υόρκη αναμένεται να επανέλθει πιο περιορισμένα το ζήτημα της λύσης των δύο κρατών, με ευρωπαϊκές χώρες και αραβικά κράτη να επιχειρούν να διατηρήσουν το θέμα στην κορυφή της διεθνούς ατζέντας.

Το Ιράν αποτελεί μία ακόμη κρίσιμη παράμετρο. Η αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ δεν περιορίζεται πλέον στο πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, αλλά αφορά ευρύτερα την περιφερειακή ισορροπία, την ασφάλεια του Κόλπου και τη διεθνή οικονομία. Η απειλή για τις θαλάσσιες μεταφορές, ιδιαίτερα γύρω από τα στρατηγικά περάσματα της περιοχής, μπορεί να επηρεάσει τις τιμές της ενέργειας και τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες. Για τις χώρες του Κόλπου, η διαχείριση της κρίσης αποτελεί ταυτόχρονα ζήτημα ασφάλειας και οικονομικής σταθερότητας.

Στην άλλη μεγάλη πολεμική εστία, η Ουκρανία εξακολουθεί να βρίσκεται ψηλά στην ημερήσια διάταξη. Η σύγκρουση έχει εισέλθει σε μια παρατεταμένη φάση, χωρίς να έχει διαμορφωθεί μια συμφωνία που να μπορεί να τερματίσει τις εχθροπραξίες. Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι αναμένεται να επαναφέρει την ανάγκη διατήρησης της διεθνούς στήριξης προς την Ουκρανία, ενώ οι ευρωπαϊκές χώρες θα επιδιώξουν να διατηρήσουν την πίεση προς τη Ρωσία. Την ίδια στιγμή, η στάση της Ουάσιγκτον παραμένει καθοριστική για το περιθώριο που υπάρχει τόσο στο στρατιωτικό όσο και στο διπλωματικό πεδίο.

Και… άλλα

Πίσω από τις δύο πολεμικές κρίσεις βρίσκεται ένα ευρύτερο ζήτημα: η αδυναμία του διεθνούς συστήματος να επιβάλει αποτελεσματικούς μηχανισμούς συλλογικής ασφάλειας. Το Συμβούλιο Ασφαλείας παραμένει συχνά παραλυμένο από τις διαφωνίες μεταξύ των πέντε μόνιμων μελών του, ενώ η δυνατότητα του ΟΗΕ να αναλαμβάνει αποφασιστικό ρόλο περιορίζεται από πολιτικές αντιπαραθέσεις, οικονομικούς περιορισμούς και την απόσταση ανάμεσα στις αποφάσεις και την εφαρμογή τους.

Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία αποκτά η συζήτηση για το μέλλον της ίδιας της πολυμέρειας. Η Ευρωπαϊκή Ενωση επιδιώκει να υπερασπιστεί ένα σύστημα διεθνών κανόνων σε μια περίοδο κατά την οποία οι μεγάλες δυνάμεις επιλέγουν όλο και συχνότερα διμερείς ή συναλλακτικές μορφές διαπραγμάτευσης.

Η οικονομική διάσταση θα είναι επίσης παρούσα. Η ενεργειακή αστάθεια, οι επιπτώσεις των πολέμων στις μεταφορές και στις εφοδιαστικές αλυσίδες, η επισιτιστική ασφάλεια και η χρηματοδότηση της ανάπτυξης συνδέονται πλέον άμεσα με τη γεωπολιτική.

Στην ατζέντα εισέρχεται με αυξανόμενη ένταση και η τεχνητή νοημοσύνη. Η φετινή Συνέλευση είναι η πρώτη στην οποία η AI καταλαμβάνει τόσο κεντρική θέση ως παγκόσμιο ζήτημα διακυβέρνησης. Οι συζητήσεις αφορούν την ανάγκη για διεθνείς κανόνες σχετικά με την ασφάλεια, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και το ποιος θα καθορίσει αυτούς τους κανόνες.

Παράλληλα, ο ΟΗΕ καλείται να αντιμετωπίσει τη δική του κρίση. Η μείωση της αμερικανικής χρηματοδότησης, οι περικοπές προσωπικού και η προσπάθεια περιορισμού των δαπανών δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον για τον Οργανισμό.

Η παρουσία του αμερικανού προέδρου, η σημερινή ομιλία του και διμερείς συναντήσεις του αναμένονταν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Στο επίκεντρο της προσοχής της διεθνούς κοινότητας, όπως ανέφεραν οι «NY Times», θα βρεθούν οι ομιλίες του προέδρου του Ιράν, Μασούντ Πεζεσκιάν, του Βολοντίμιρ Ζελένσκι και της ηγέτιδας της Βενεζουέλας, Ντέλσι Ροντρίγκες, στην πρώτη της εμφάνιση στη διεθνή σκηνή μετά τη σύλληψη του προκατόχου της, Νικολάς Μαδούρο από τις ΗΠΑ. Αξιοσημείωτος αριθμός ηγετών απουσιάζει από τη Γενική Συνέλευση.