Κηδεία, ξόδι, κατευόδιο

Εδώ χορεύουν τανγκό το σημαίνον με το σημαινόμενο. Κηδεία από το αρχαιοελληνικό κήδομαι που σημαίνει φροντίζω, που υπαινίσσεται μια τελετουργία. Ξόδι από την εξόδιο ακολουθία που παραπέμπει στην έξοδο. Και κατευόδιο, δηλαδή καλό ταξίδι, από το κατευδόω. Είναι τόσο βαθιά και καταλυτικά καταγεγραμμένη στη συλλογική μας συνείδηση η σχέση μας με την κηδεία, που δεν θα μπορούσαμε παρά να έχουμε περισσότερες από μία λέξη αναφοράς σε αυτήν. Από την οριστική έξοδο μέχρι το ταξίδι προς μια άλλη ζωή της θρησκευτικής παράδοσης. Οπως και να την πούμε, η κηδεία είναι η συνθήκη κατά την οποία μια απόλυτα ιδιωτική στιγμή, όπως είναι ο θάνατος, γίνεται δημόσιο γεγονός. Γι’ αυτό και δεν αποκαλύπτει κάτι περισσότερο από τα ήδη γνωστά για τον εκλιπόντα, αλλά αντιθέτως «λέει» πολλά για τους ζωντανούς που τον αποχαιρετούν. Και την εποχή.

Οκτώ μέρες μετά την κηδεία του Γιώργου Μαζωνάκη, το ημερολόγιο λέει ότι σαν σήμερα, πριν από 55 χρόνια έγινε η κηδεία του Γιώργου Σεφέρη. Οκτώ χρόνια μετά τη βράβευσή του με το Νόμπελ Λογοτεχνίας και με ήδη τέσσερα χρόνια Χούντας στην πλάτη της χώρας, το κατευόδιό του εξελίχθηκε σε διαδήλωση κατά της δικτατορίας· όπως είχε γίνει τρία χρόνια πριν με τον Γεώργιο Παπανδρέου. Εκείνος, όμως, ήταν πολιτικός. Ε και; Στα φέρετρα των ποιητών «ακουμπάει» πιο εύκολα ο κόσμος. Ακριβώς όπως το είχε πει και ο Αγγελος Σικελιανός, το 1943, στην κηδεία του Κωστή Παλαμά, που επίσης η κηδεία του έγινε πράξη αντίστασης ενάντια στη γερμανική κατοχή: «Σε αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα».

Ο ίδιος ο Σεφέρης είχε εκφράσει την επιθυμία να μην έχει η κηδεία του επίσημο χαρακτήρα. Κι εδώ υπάρχει μια ακόμη υποσημείωση της ματαιότητας. Μπορεί κάποιος να κανονίσει όλα τα σχετικά με την κηδεία του· εκτός από ένα. Το πώς θα «γράψει» η απουσία του στους άλλους. Διότι δεν πρόκειται μόνο για μια τελετή αποχαιρετισμού, αλλά κυρίως για μια τελετουργία συλλογικής μνήμης.

Μοιάζει να «πρωταγωνιστεί» ο νεκρός, αλλά κάποια στιγμή το έργο αλλάζει. Και «πρωταγωνιστής» γίνεται ο κόσμος που τον συνοδεύει. Που, στην προκείμενη περίπτωση, δεν ήταν μόνο επιφανείς ή αφανείς διανοούμενοι. Ηταν και λαός, φοιτητές, εργάτες, άνθρωποι του μεροκάματου· που ακόμη και αν ήξεραν μόνο τη μελοποιημένη από τον Μίκη Θεοδωράκη «Αρνηση» και άρχισαν να τραγουδούν το απαγορευμένο τραγούδι, όταν η πομπή περνούσε μπροστά από τους Στύλους του Ολυμπίου Διός, κατά βάθος γνώριζαν ότι ο άνθρωπος αυτός είχε πει πράγματα που τους αφορούσαν.

Αυτό συμβαίνει με τη δημόσια μνήμη. Στον θάνατο, ο άνθρωπος παύει να είναι ιδιοκτήτης της εικόνας του. Περνάει στα χέρια των άλλων που τον χρησιμοποιούν για να πουν κάτι δικό τους. Αυτό το «κάτι δικό τους» κάποτε το έλεγαν μέσω του Σεφέρη, στις μέρες μας το είπαν μέσω του Μαζωνάκη. Αυτό το κάτι είναι πάνω-κάτω το ίδιο, ένας καημός, μία «άρνηση». Οι φορείς της κάθε εποχής αλλάζουν.

Η αρχή

Παλαιότερα δεν γινόταν αυτό το πατείς με, πατώ σε που γίνεται σήμερα σε κηδείες καλλιτεχνών. Πίστευα ότι πολλοί πάνε κυρίως για να δουν άλλους διάσημους, κι αυτό όμως μου φαίνεται χλωμό στην εποχή της μεγάλης έκθεσης μέσω των σόσιαλ μίντια.

Τέλος πάντων, η πρώτη κηδεία καλλιτέχνη όπου έγινε κοσμοσυρροή ήταν τον Σεπτέμβριο του 1983, στην κηδεία της Ελλης Λαμπέτη. Είχαν συρρεύσει άνθρωποι από όλη την Αττική, πολλοί από τους οποίους είχαν πάρει στο κατόπι τους διάσημους που ήταν εκεί. Είμαι δε αυτόπτης μάρτυρας του εξής περιστατικού. Δύο κυρίες κυνηγούσαν από τάφο σε τάφο την Αλίκη Βουγιουκλάκη, για να της ζητήσουν αυτόγραφο. «Μα είστε κάφροι;» εξανέστη κάποια στιγμή εκείνη. Οι δύο κυρίες θίχτηκαν και άλλαξαν τροπάρι. «Μα να μας πει Κάθριν; Εμάς που τη θαυμάζουμε τόσο, που πηγαίνουμε να τη δούμε στο θέατρο; Ακου Κάθριν!».