Ισλανδία: Ευρώπη ή μοναχική πορεία; Το δημοψήφισμα που ανοίγει ξανά τη μεγάλη συζήτηση

Μπροστά σε μία από τις σημαντικότερες αποφάσεις της σύγχρονης ιστορίας τους βρίσκονται οι περίπου 400.000 κάτοικοι της Ισλανδίας. Το Σάββατο 29 Αυγούστου καλούνται στις κάλπες προκειμένου να αποφασίσουν εάν η χώρα πρέπει να επαναλάβει τις διαπραγματεύσεις για την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι οποίες διακόπηκαν πριν από περισσότερο από μία δεκαετία.

Το δημοψήφισμα δεν αφορά την άμεση προσχώρηση της Ισλανδίας στην ΕΕ. Το ακριβές ερώτημα είναι εάν η κυβέρνηση πρέπει να επανεκκινήσει τις ενταξιακές συνομιλίες με τις Βρυξέλλες. Εάν επικρατήσει το «ναι», θα αρχίσει μια διαδικασία που ενδέχεται να διαρκέσει χρόνια. Οποιαδήποτε τελική συμφωνία θα τεθεί υποχρεωτικά σε δεύτερο δημοψήφισμα, στο οποίο οι πολίτες θα αποφασίσουν επί των συγκεκριμένων όρων ένταξης.

Η μάχη προβλέπεται οριακή. Οι τελευταίες μετρήσεις εμφανίζουν το «ναι» και το «όχι» στο 46%, με περίπου 8% των ψηφοφόρων να παραμένει αναποφάσιστο. Η εικόνα αποτυπώνει μια βαθιά διαίρεση: αρκετοί Ισλανδοί επιθυμούν την επανέναρξη των συνομιλιών για να μάθουν τι μπορεί πραγματικά να εξασφαλίσει η χώρα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υποστηρίζουν ήδη την πλήρη ένταξη.

Η Ισλανδία υπέβαλε αίτηση προσχώρησης το 2009, μετά την κατάρρευση του τραπεζικού της συστήματος και τη μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Οι διαπραγματεύσεις άρχισαν το 2010, αλλά ανεστάλησαν το 2013 από την ευρωσκεπτικιστική κυβέρνηση που είχε αναλάβει την εξουσία. Το 2015 το Ρέικιαβικ ενημέρωσε την ΕΕ ότι δεν επιθυμούσε πλέον να θεωρείται υποψήφια χώρα, κλείνοντας πολιτικά -αν και όχι απολύτως καθαρά από νομική άποψη- τον πρώτο κύκλο της ενταξιακής του προσπάθειας.

Έντεκα χρόνια αργότερα, ο κόσμος γύρω από το νησί έχει αλλάξει. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ο ανταγωνισμός για τις νέες θαλάσσιες οδούς και τους φυσικούς πόρους της Αρκτικής, η αυξανόμενη παρουσία της Κίνας και οι απειλές της κυβέρνησης Τραμπ για τη Γροιλανδία έχουν ενισχύσει την αίσθηση γεωπολιτικής έκθεσης.

Η Ισλανδία είναι μέλος του ΝΑΤΟ, αλλά δεν διαθέτει τακτικό στρατό. Η άμυνά της βασίζεται στη Συμμαχία και κυρίως στη στρατηγική συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η γεωγραφική της θέση, ανάμεσα στη Γροιλανδία και στη Βρετανία, την καθιστά κρίσιμο κρίκο στο θαλάσσιο πέρασμα μέσω του οποίου ο ρωσικός στόλος μπορεί να κινηθεί από την Αρκτική προς τον Βόρειο Ατλαντικό. Το νησί λειτουργεί, συνεπώς, ως ένα είδος «αβύθιστου αεροπλανοφόρου» στο βόρειο άκρο της Ευρώπης.

Οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για την απόκτηση της Γροιλανδίας και οι απειλές αποδυνάμωσης των αμερικανικών δεσμεύσεων στην Ευρώπη δημιούργησαν νέες αμφιβολίες για το κατά πόσο το Ρέικιαβικ μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στην Ουάσιγκτον. Η ΕΕ δεν μπορεί να αντικαταστήσει το ΝΑΤΟ ως στρατιωτική συμμαχία. Για τους υποστηρικτές της ένταξης, όμως, μπορεί να προσφέρει ένα πρόσθετο στρώμα πολιτικής αλληλεγγύης, εμπορικής ισχύος και συμμετοχής στις αποφάσεις που αφορούν την Αρκτική.

Η Ισλανδία είναι ήδη στενά συνδεδεμένη με την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική. Ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ζώνη Ελεύθερων Συναλλαγών και, μέσω του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου, συμμετέχει στην ενιαία αγορά. Είναι επίσης μέλος της ζώνης Σένγκεν και εφαρμόζει μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για την ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίων και προσώπων.

Η υφιστάμενη σχέση προσφέρει οικονομικά οφέλη, αλλά συνοδεύεται από ένα δημοκρατικό παράδοξο: η Ισλανδία υιοθετεί πολλές αποφάσεις που λαμβάνονται στις Βρυξέλλες, χωρίς να διαθέτει υπουργό στο Συμβούλιο, επίτροπο στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ή εκλεγμένους αντιπροσώπους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το επιχείρημα του «ναι» είναι ότι η χώρα βρίσκεται ήδη μέσα στην ευρωπαϊκή αγορά και πληρώνει το κόστος της προσαρμογής, χωρίς να έχει πλήρη φωνή στη διαμόρφωση των κανόνων.

Η ένταξη θα άνοιγε επίσης τη συζήτηση για την αντικατάσταση της ισλανδικής κορόνας από το ευρώ. Το εθνικό νόμισμα έχει προσφέρει αυτονομία στη νομισματική πολιτική, αλλά είναι ευάλωτο σε μεγάλες διακυμάνσεις, εισαγόμενο πληθωρισμό και αυξήσεις του κόστους ζωής. Η υιοθέτηση του ευρώ δεν θα ήταν ούτε άμεση ούτε αυτόματη: θα απαιτούσε πλήρη ένταξη, εκπλήρωση των οικονομικών κριτηρίων και ξεχωριστή πολιτική διαδικασία. Για αρκετούς πολίτες, όμως, η νομισματική σταθερότητα αποτελεί πλέον ισχυρότερο επιχείρημα από ό,τι πριν από μία δεκαετία.

Το μεγαλύτερο εμπόδιο παραμένει η αλιεία. Ο κλάδος αντιπροσώπευε περίπου το 8% της ισλανδικής οικονομίας το 2024, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εξαγωγικούς τομείς και στηρίζει ολόκληρες παράκτιες κοινότητες. Πέρα από την οικονομική του βαρύτητα, συνδέεται με την εθνική κυριαρχία. Στους τρεις «Πολέμους του Μπακαλιάρου», από το 1958 έως το 1976, η Ισλανδία συγκρούστηκε με τη Βρετανία για να επεκτείνει τον έλεγχο των αλιευτικών της ζωνών. Η παραχώρηση αρμοδιοτήτων στις Βρυξέλλες θεωρείται από πολλούς υποχώρηση από μια κατάκτηση που διαμόρφωσε το σύγχρονο κράτος.

Οι αντίπαλοι της ένταξης φοβούνται ότι η Κοινή Αλιευτική Πολιτική θα περιορίσει τον εθνικό έλεγχο των ποσοστώσεων και θα ανοίξει τον δρόμο για μεγαλύτερη πρόσβαση ευρωπαϊκών στόλων στα ισλανδικά ύδατα. Οι υποστηρικτές του «ναι» απαντούν ότι τίποτα δεν έχει ακόμη συμφωνηθεί και ότι ακριβώς η διαπραγμάτευση θα δείξει ποιες εξαιρέσεις και εγγυήσεις μπορούν να εξασφαλιστούν.

Για την ΕΕ, μια θετική ψήφος θα έχει σημασία πολύ μεγαλύτερη από το μέγεθος της Ισλανδίας. Σε μια περίοδο δύσκολης διεύρυνσης προς τα Δυτικά Βαλκάνια, την Ουκρανία και τη Μολδαβία, η επιθυμία μιας πλούσιας, σταθερής βορειοευρωπαϊκής δημοκρατίας να επιστρέψει στις συνομιλίες θα λειτουργούσε ως ψήφος εμπιστοσύνης στο ευρωπαϊκό σχέδιο.

Η κάλπη της 29ης Αυγούστου δεν θα αποφασίσει εάν η ισλανδική σημαία θα υψωθεί στις Βρυξέλλες. Θα αποφασίσει εάν το Ρέικιαβικ θέλει να μάθει το τίμημα και το όφελος αυτής της επιλογής.

Πίσω από το ερώτημα της ένταξης βρίσκεται ένα βαθύτερο δίλημμα: εάν ένα μικρό αλλά στρατηγικά κρίσιμο κράτος μπορεί να προστατεύσει καλύτερα την κυριαρχία του μόνο του ή μοιράζοντας μέρος της με την Ευρώπη.