Ημέρα της Ευρώπης: Η βίαιη ενηλικίωση των Βρυξελλών

«Ειδικά στην τρέχουσα γεωπολιτική περίοδο, σύμμαχοι όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρωπαϊκή Ενωση έχουν πολύ καλύτερα πράγματα να κάνουν από το να εκτοξεύουν απειλές αποσταθεροποίησης», δήλωσε ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν από το Ερεβάν στις αρχές της εβδομάδας. «Θα έπρεπε μάλλον να στέλνουμε ένα μήνυμα σταθερότητας και εμπιστοσύνης», υπογράμμισε, ευχόμενος «να πρυτανεύσει σύντομα η λογική». Η μομφή ήταν σαφής, το ίδιο και ο παραλήπτης.

Στη δεύτερη θητεία του στον Λευκό Οίκο, αντιμέτωπος με τα αδιέξοδα της ηγεμονικής πολιτικής του, ο Ντόναλντ Τραμπ συμπεριφέρεται όλο και λιγότερο ως σύμμαχος και περισσότερο σαν εχθρός απέναντι στους Ευρωπαίους. Με ανησυχητική πλέον συχνότητα, τους αντιμετωπίζει ως αντιπάλους ή, ακόμη χειρότερα, ως υποτελείς. Τους αποκαλεί «δειλούς» για την άρνησή τους να εμπλακούν στον αμερικανοϊσραηλινό πόλεμο επιλογής στο Ιράν και απαξιώνει το ΝΑΤΟ ως «χάρτινη τίγρη», απειλώντας ακόμη και με αποχώρηση των ΗΠΑ από τη Συμμαχία, ενόσω εμφανίζεται ιδιαίτερα δεκτικός στους μαξιμαλιστικούς όρους του ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν στο Ουκρανικό, για ένα «ντιλ των ισχυρών».

Εν μέσω της κρίσης στα Στενά του Ορμούζ – που έχει εξελιχθεί σε απειλή για την παγκόσμια οικονομία – των απειλών Τραμπ για νέους δασμούς στην ΕΕ, της ανακοίνωσης απόσυρσης περίπου του 15% των αμερικανικών δυνάμεων από τη Γερμανία (με πιθανούς επόμενους υποψήφιους για «τιμωρία» την Ισπανία και την Ιταλία), αλλά και τον χαρακτηρισμό της Ευρώπης ως «εκκολαπτήριο τρομοκρατικών απειλών» στη νέα εθνική αντιτρομοκρατική στρατηγική των ΗΠΑ, το ευρωατλαντικό ρήγμα διευρύνεται επικίνδυνα. Ηταν ήδη ορατό με την κρίση στη Γροιλανδία και τον εμπορικό πόλεμο. Η επόμενη κρίσιμη φάση θα είναι, μοιραία, το Ουκρανικό.

Η σκληρή αλήθεια

Στη σκιά δύο πολέμων και της εποχής Τραμπ 2.0, οι ευρωπαίοι ηγέτες βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια σκληρή αλήθεια, που μέχρι πρόσφατα απέφευγαν να δουν κατάματα: η διατλαντική σχέση βρίσκεται πλέον σε υπαρξιακή κρίση, με κίνδυνο αποσύνδεσης. Σε έναν κόσμο ρήξης με τη μεταπολεμική παγκόσμια τάξη, για την Ευρώπη αυτό μεταφράζεται σε μια αναγκαστική – και μάλλον επώδυνη – διαδικασία γεωπολιτικής ενηλικίωσης. Δεν είναι τυχαίο ότι οι «27» προετοιμάζονται για πιθανές συνομιλίες με τον ρώσο πρόεδρο Πούτιν, απογοητευμένοι και ανήσυχοι από τις υπό αμερικανική μεσολάβηση βαλτωμένες διαπραγματεύσεις για το Ουκρανικό, όπως γράφουν οι «Financial Times». Ούτε το γεγονός ότι στην 8η σύνοδο κορυφής της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας στο Ερεβάν της Αρμενίας, στις αρχές της εβδομάδας, προσκεκλημένος ήταν για πρώτη φορά ένας μη ευρωπαίος ηγέτης, ο καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ, σηματοδοτώντας μια αφετηρία εποικοδομητικών συγκλίσεων, στο φόντο ηγεμονικών ανταγωνισμών και διεθνούς αταξίας.

Η σύνοδος κορυφής ΕΕ – Αρμενίας που ακολούθησε ήταν ακόμη ένα δείγμα διεύρυνσης της ευρωπαϊκής σφαίρας επιρροής πέρα από τα σύνορα της Γηραιάς Ηπείρου. Είχε προηγηθεί το άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στην Κύπρο (με πολιτική απόφαση για ενεργοποίηση της ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής της ΕΕ) και η μίνι σύνοδος με άραβες ηγέτες, προς ενίσχυση της συνεργασίας της Ευρώπης με τους εταίρους της στη Μέση Ανατολή.

Σε μια αθόρυβη αλλά ιστορική μετατόπιση, η Ευρώπη επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τον εαυτό της και τη θέση της σε έναν κόσμο όπου οι παλιές βεβαιότητες καταρρέουν. Για δεκαετίες, είχε δεδομένη την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας και την πεποίθηση ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση και η φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση αρκούσαν για να εγγυηθούν τη σταθερότητα. Δεν ισχύει πλέον.

Τα δεδομένα και οι προκλήσεις της νέας εποχής επιβάλλουν διαφορετικές προτεραιότητες: μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία, ενίσχυση της άμυνας, διαφοροποίηση οικονομικών μοντέλων, επαναπροσδιορισμό των διεθνών συμμαχιών, πολυμερή συνεργασία. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη είναι έτοιμη να αποκοπεί από τις ΗΠΑ. Οι εσωτερικές διαιρέσεις της παραμένουν βαθιές, οι αδυναμίες της σημαντικές και μεγάλες οι εξαρτήσεις. Ομως ο επαναπροσδιορισμός πορείας έχει αρχίσει. Η δε διεθνής αστάθεια ενισχύει έμμεσα τον ρόλο της ΕΕ στον κόσμο. Και αυτή ίσως είναι η μεγαλύτερη – και πιο απρόθυμη – «κληρονομιά» του Ντόναλντ Τραμπ.