Εξεγερμένος Ατλαντικός

Συνηθίζουμε να αντιμετωπίζουμε τον Ατλαντικό, ως τον ωκεανό στις ακτές του οποίου – ανατολικές και δυτικές – διαμορφώνεται η «Δύση». Μεγάλο μέρος από τις μεταφορές και οικονομικές συναλλαγές που διαμορφώνουν τον παγκόσμιο καπιταλισμό αφορούν τον Ατλαντικό Ωκεανό. Τα κυκλικά ρεύματα που τον διατρέχουν, ιδιαίτερα σημαντικά και για το παγκόσμιο κλίμα, έπαιξαν ρόλο ιστορικά στις θαλάσσιες μεταφορές, ενώ σε μεγάλο βαθμό συμπίπτουν και με τις καθοριστικές διαδρομές του εμπορίου (συμπεριλαμβανομένου του δουλεμπορίου) και των επενδύσεων.

Ομως, στη σφραγισμένη από βία αυγή του καπιταλισμού, ο Ατλαντικός ήταν και ένα πεδίο αντιστάσεων, ανταρσιών και εξεγέρσεων από ένα πολύμορφο και πολυεθνικό πλήθος που περιλάμβανε ναύτες, σκλάβους, εργάτριες και εργάτες, που αντιστέκονταν στη λογική της συσσώρευσης και διεκδικούσαν έναν κόσμο κοινών, πληρώνοντας βαρύ τίμημα για τον αγώνα τους.

Με αυτή την ιστορία του εξεγερμένου ατλαντικού προλεταριάτου ασχολείται το βιβλίο των Πίτερ Λάινμπο και Μάρκους Ρέντικερ, «Η Λερναία Υδρα. Κοινά, ναύτες και σκλάβοι στον επαναστατημένο Ατλαντικό», που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά, σε μετάφραση του Σπύρου Μαρκέτου, από τις Εκδόσεις των Ξένων. Ο τίτλος του βιβλίου, που πρωτοκυκλοφόρησε το 2000 και θεωρείται κλασικό, δεν είναι τυχαίος. Η προερχόμενη από την ελληνική μυθολογία εικόνα της πολυκέφαλης Υδρας επανερχόταν εκείνη την εποχή, ως μια παρομοίωση για τα αλλεπάλληλα περιστατικά αντίστασης και εξέγερσης.

Ο αγροτικός καπιταλισμός στην αγγλική ύπαιθρο

Το βιβλίο είναι μια ιστορία από τα κάτω, από τη μεριά εκείνων που ήταν απαραίτητοι για την άνοδο του καπιταλισμού, αλλά παρέμειναν αόρατοι εξαιτίας της καταστολής που εξαπολύθηκε εναντίον τους, τη «βία που μεταμορφωνόταν σε πυρά, σε πάγκους βασανιστηρίων του δημίου και αγχόνες, σε αλυσίδες στο πιο σκοτεινό αμπάρι του πλοίου». Στην αφετηρία αυτής της ιστορίας είναι η μεγάλη απαλλοτρίωση των χωρικών, καθώς αναδύεται στην αγγλική ύπαιθρο μια νέα μορφή αγροτικού καπιταλισμού, που οδηγεί σε εκτεταμένες περιφράξεις χωραφιών και εκτοπισμό των μικρογαιοκτημόνων και των ενοικιαστών, δημιουργώντας μια προλεταριακή μάζα που βρίσκεται αντιμέτωπη με τους νόμους ενάντια στην επαιτεία και την αλητεία.

Αυτό θα οδηγήσει σε αλλεπάλληλες εξεγέρσεις στην ύπαιθρο και στις πόλεις, αλλά και θα τροφοδοτήσει εντός της αγγλικής επανάστασης τη ριζοσπαστική πτέρυγα των Ισοπεδωτών (Levellers), την ώρα που το αίτημα μιας ζωής στηριγμένης στα κοινά έφτανε ως απόηχος ακόμη και στους στίχους του Σαίξπηρ στην Τρικυμία.

Η μόνη διέξοδος που προσφερόταν ήταν η μετάβαση στις αποικίες, όπως η Βιρτζίνια: «Αν η φυλακή, το αναμορφωτήριο και η αγχόνη εκφράζουν τη μία πλευρά του καπιταλισμού στην Αγγλία, ο στρατιωτικός τυχοδιωκτισμός, η αποικιοποίηση και οι φυτείες εκφράζουν μίαν άλλη, στην απέναντι μεριά του Ατλαντικού».

Οι ριζοσπαστικές φωνές που επέμειναν στη λογική των κοινών, εκφράστηκαν με διάφορους τρόπους, όπως για παράδειγμα μέσα από διάφορες «αιρετικές» εκκλησίες. Από την άλλη, τόσο στην Αγγλία όσο και στις αποικίες της Βόρειας Αμερικής, το «κυνήγι των μαγισσών» σε μεγάλο βαθμό είχε να κάνει με το να καταπνιγούν ριζοσπαστικές διεκδικήσεις, που συχνά εκφράζονταν από γυναίκες. Στο εσωτερικό της αγγλικής επανάστασης, η αντιπαράθεση ανάμεσα σε όσους υπερασπίζονταν τη νέα καπιταλιστική τάξη πραγμάτων και αυτούς που επέμειναν στα κοινά – καταγγέλλοντας ανάμεσα στα άλλα και τη δουλεία – , θα κορυφωθεί στις συζητήσεις του Πάτνεϊ. Στα μέσα του 17ου αιώνα θα έχουμε λαϊκές εξεγέρσεις, όχι μόνο στην Αγγλία αλλά και στη Νάπολι, ενώ ο Κρόμγουελ θα ηγηθεί της κατάκτησης της Ιρλανδίας, που θα τροφοδοτήσει τις αποικίες και με ιρλανδούς σκλάβους. Στις αποικίες κυριαρχούσε η καταστολή, και όπως σημειώνουν οι δύο συγγραφείς, «η ήττα των υπηρετών και των σκλάβων, καθώς και η ανασύνθεση του προλεταριάτου των φυτειών, συνέπεσαν με τις απαρχές του επιστημονικού ρατσισμού».

Μονόδρομος η κυριαρχία στη θάλασσα

Η αρπαγή της γης και της εργασίας στην Αγγλία, την Ιρλανδία, την Αφρική, τη Βόρεια και Νότια Αμερική, δεν μπορούσε να παγιωθεί παρά μόνο με την κυριαρχία στη θάλασσα, με το να εμπεδώσει η Αγγλία την αυτοκρατορική υδραρχία της. Για τους Λάινμπο και Ρέντικερ υπήρξαν τέσσερις τρόποι εκμετάλλευσης της εργασίας εκείνη την εποχή: η μεγάλη αγροτική εμπορική ιδιοκτησία και η φυτεία, η μικρή εμπορευματική παραγωγή που εξελισσόταν σε ένα σύστημα φασόν, η χρήση των όπλων για το εμπόριο ανθρώπων, ως σκλάβων, και τη θανάτωση ζώων για τη γούνα τους, και τέλος το καράβι που μετέφερε εμπορεύματα και σκλάβους και στηριζόταν στην οργάνωση της εργασίας των ναυτών.

Ομως, τα καράβια στηρίζονταν σε μια εργασία συνεργατική κι έτσι το «παρδαλό πλήρωμα» (motley crew) συχνά ξεδίπλωνε τις δικές του πρακτικές αντίστασης, διαμορφώνοντας ένα είδος υδραρχίας από τα κάτω, που περιλάμβανε πρακτικές όπως η πειρατεία, καθώς «το πειρατικό καράβι ήταν δημοκρατικό σε μια εποχή αντιδημοκρατική» και «εξισωτικό σε μια εποχή ιεραρχική». Ομως, αυτή η υδραρχία από τα κάτω θα αντιμετωπίσει έναν πραγματικό πόλεμο, εκτός όλων των άλλων, γιατί κιόλας απειλούσε το ολοένα και πολυτιμότερο δουλεμπόριο με την Αφρική.

Το εξεγερσιακό στοιχείο φάνηκε ότι επεκτάθηκε και στις αποικίες. Οι δύο συγγραφείς υπενθυμίζουν τη συνωμοσία που οργανώθηκε στη Νέα Υόρκη από στρατιώτες, ναύτες και σκλάβους από «απόβλητους όλων των εθνών της γης», το 1741, και που συνδύασε «τις εμπειρίες του ποντοπόρου καραβιού (την υδραρχία) με τη στρατιωτική πειθαρχία του συντάγματος, της φυτείας, της ομάδας αχθοφόρων του λιμανιού, του θρησκευτικού τάγματος και της εθνοτικής φυλής ή πατριάς». Ωστόσο, δεν ήταν η μόνη και οι δύο συγγραφείς παραθέτουν σειρά εξεγέρσεων σε όλο τον 18ο αιώνα, συχνά πολυεθνικών και με συμμετοχή σκλάβων, με αποκορύφωμα και την επαναστατημένη Αϊτή.

Το πολυεθνικό αυτό πλήθος θα βοηθήσει τη δυναμική της αμερικανικής επανάστασης και θα φέρει στο προσκήνιο και την κατάργηση τη δουλειάς, αλλά θα βρεθεί και αυτό με τη σειρά του στο στόχαστρο, ενώ την καταστολή θα αντιμετωπίσουν και τα τελευταία μεγάλα ξεσπάσματα στις αρχές του 19ου αιώνα, αφού όμως έχουν αφήσει βαθύ αποτύπωμα ακόμη και στην ποίηση του Ουίλιαμ Μπλέικ και τον «Τίγρη» του, με τον χαρακτηριστικό στίχο «ποιο χέρι τη φλόγα θ’ αρπάξει».