Ένα αποκρουστικό πλάσμα, μισό θηλαστικό και μισό ψάρι, κατάφερε κάποτε να πείσει το κοινό σε ολόκληρο τον κόσμο πως οι γοργόνες ίσως να υπάρχουν πραγματικά.
Γνωστό ως Feejee Mermaid, το παράξενο αυτό έκθεμα παρουσιάστηκε σε μουσεία και περιοδεύουσες παραστάσεις τον 19ο αιώνα, προωθώντας την ιδέα πως αποτελεί απόδειξη για την ύπαρξη ενός μυστηριώδους πλάσματος που ζει στα βάθη των θαλασσών.
Κάποιοι το χαρακτήρισαν ακόμη και ως πιθανό ‘χαμένο κρίκο‘ μεταξύ ανθρώπων και θαλάσσιων ζώων, σε μια εποχή όπου οι επιστήμονες προσπαθούσαν να κατανοήσουν τις νέες θεωρίες περί εξέλιξης.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον Jack Daly, λέκτορα συγγραφής και ρητορικής στο Πανεπιστήμιο του Colorado Boulder, το πλάσμα αυτό δεν υπήρξε ποτέ βιολογική ιδιαιτερότητα.
Στην πραγματικότητα, επρόκειτο για μια επιμελώς κατασκευασμένη απάτη, που δημιουργήθηκε ενώνοντας τον κορμό ενός νεαρού πιθήκου με την ουρά ενός ψαριού.
Όπως ο ίδιος σημειώνει στο The Conversation, “Η Feejee Mermaid, καθώς συνδύαζε ανθρώπινα και ζωικά χαρακτηριστικά, λαογραφία και επιστήμη, θέαμα και εμπειρισμό, αναδεικνύει πώς μια τερατώδης απάτη ενέπνευσε έντονες διανοητικές συζητήσεις στην Αμερική του 19ου αιώνα.”
Η Feejee Mermaid έφτασε για πρώτη φορά στην Αμερική τον 19ο αιώνα από τον σόουμαν P. T. Barnum.
Παρουσιάστηκε ως ‘Το Μεγαλύτερο Περίεργο του Κόσμου’ στο American Museum και υποστηριζόταν ότι προερχόταν από τα Feejee Islands.
Το τρομακτικό αυτό έκθεμα είχε σχεδιαστεί σκόπιμα ώστε να προκαλεί αποστροφή, χωρίς καμία ομοιότητα με τις όμορφες γοργόνες της λαϊκής παράδοσης.
Ο ίδιος ο Barnum το περιέγραψε ως “ένα άσχημο, αποξηραμένο, μαυριδερό και μικρό δείγμα, περίπου τριών ποδιών – με ανοιχτό στόμα, ουρά ανασηκωμένη και χέρια σηκωμένα, δίνοντάς του την όψη ότι πέθανε με φριχτούς πόνους.”
Ωστόσο, εκείνη την εποχή, πολλοί επισκέπτες ήταν έτοιμοι να πιστέψουν σε εξωφρενικούς ισχυρισμούς γύρω από τη φυσική ιστορία και την εξέλιξη.
Παρά την εμφάνισή του, η ψεύτικη γοργόνα εξελίχθηκε σε παγκόσμια αίσθηση, προσελκύοντας πλήθη που ήθελαν να δουν από κοντά το υποτιθέμενο θαύμα.
Οι σόουμαν την προώθησαν ως αυθεντική ανακάλυψη από μακρινές θάλασσες, εκμεταλλευόμενοι τη γοητεία του κοινού για τα εξωτικά πλάσματα και τις ανεξερεύνητες περιοχές του κόσμου.
Αν και ορισμένοι παρατηρητές τη θεώρησαν πιθανό εξελικτικό κρίκο, οι σύγχρονοι επιστήμονες απορρίπτουν κάθε τέτοια ερμηνεία.
Λεπτομερής εξέταση απέδειξε πως επρόκειτο για τεχνητή κατασκευή από μέλη διαφορετικών ζώων.
Όπως καταλήγει ο Daly, “Οι Feejee Mermaids, όπως παρουσιάστηκαν στην Αμερική, αποτελούν χαρακτηριστικό ‘sideshow gaff’ που τράβηξε το ενδιαφέρον του βικτωριανού κοινού λόγω των συζητήσεων περί εξέλιξης και επιστήμης.”
Απόσπασμα από την αυτοβιογραφία του Barnum αποκαλύπτει πως ζήτησε τη γνώμη ενός φυσιοδίφη για τη γνησιότητα του ζώου.
Όπως γράφει ο Barnum, “Απάντησε πως δεν μπορούσε να φανταστεί πώς κατασκευάστηκε· δεν γνώριζε πίθηκο με τόσο ιδιαίτερα δόντια, χέρια κ.λπ., ούτε ψάρι με τόσο ξεχωριστά πτερύγια.”
Παρά τη γνώμη του φυσιοδίφη, ο Barnum εξηγεί πως αποφάσισε να “πιστέψει στη γοργόνα” – και τελικά ξεγέλασε την υπόλοιπη Αμερική.
Σαρώσεις που πραγματοποιήθηκαν σε άλλη Feejee Mermaid αποκάλυψαν πως αποτελούνταν από μέρη ψαριού, πιθήκου και ερπετού.