Στην πανδημία μάθαμε να φοβόμαστε τους άγνωστους ιούς. Κάθε νέα είδηση για έναν παθογόνο μικροοργανισμό που προκαλεί θανάτους και μεταδίδεται – έστω και περιορισμένα – από άνθρωπο σε άνθρωπο αρκεί για να πυροδοτήσει παγκόσμια ανησυχία.
Κάπως έτσι, ο χανταϊός και ειδικότερα ο λεγόμενος «ιός των Ανδεων» βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο της διεθνούς προσοχής, έπειτα από το «θρίλερ» στο κρουαζιερόπλοιο «MV Hondius» στον Ατλαντικό.
Είναι όμως ένας νέος κορωνοϊός εν αναμονή ή ένας γνωστός αλλά σπάνιος και διαφορετικός ιός που παρακολουθείται εδώ και δεκαετίες από την επιστημονική κοινότητα; Οι ειδικοί εμφανίζονται καθησυχαστικοί, εξηγώντας τι γνωρίζουμε σήμερα για τη μεταδοτικότητα, τη θνητότητα, τα συμπτώματα και τον πραγματικό κίνδυνο πίσω από τη νόσο.
1 Υπάρχει κίνδυνος ο χανταϊός να εξελιχθεί σε νέο κορωνοϊό;
Το συγκεκριμένο στέλεχος, ο «ιός των Ανδεων», που ανήκει στην οικογένεια των χανταϊών και είναι ο μοναδικός που μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο, είναι γνωστό εδώ και χρόνια στη Νότια Αμερική. Και είναι επίσης καλά μελετημένο, όπως διαβεβαιώνει στα «ΝΕΑ» ο αναπληρωτής καθηγητής Υγιεινής και Επιδημιολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Γκίκας Μαγιορκίνης. «Εχει προκαλέσει μικροεπιδημίες – π.χ. έχουν μολυνθεί έως 30 άτομα –, οι οποίες σταματoύν με τα κλασικά μέτρα που εφαρμόζονται σε τέτοιες περιπτώσεις. Δεν έχουμε διαπιστώσει μεγαλύτερες αλυσίδες μετάδοσης», εξηγεί.
2 Είναι δηλαδή ανίκανος να προκαλέσει πανδημία;
Εκτιμάται ότι ο μέσος αριθμός αναπαραγωγής (RΟ) του «ιού των Ανδεων» είναι κάτω από το 1. Τι σημαίνει αυτό; «Οτι κάθε κρούσμα μολύνει λιγότερο από ένα άτομo. Αρα, σε βάθος χρόνου η επιδημία σταματά», συμπληρώνει με νόημα ο Γκ. Μαγιορκίνης. Και υπενθυμίζει ότι ο SARS-CoV-2 στην αρχή της πανδημίας είχε υψηλή μεταδοτικότητα (το RO υπολογιζόταν τότε σε 2,5), ενώ το ντόμινο κρουσμάτων, όπως διαπιστώθηκε εκ των υστέρων, οφειλόταν και στον καθοριστικό ρόλο των ασυμπτωματικών φορέων.
3 Μήπως, όμως, πρόκειται για μετάλλαξη που έχει διαφύγει τα επιστημονικά ραντάρ;
«Δεν υπάρχει καμία τέτοια ένδειξη», επαναλαμβάνει στα «ΝΕΑ» ο καθηγητής Επιδημιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής του ΕΚΠΑ Δημήτρης Παρασκευής. Και έπειτα εξηγεί: «Τα ποντίκια και οι αρουραίοι είναι οι φυσικοί ξενιστές των χανταϊών. Δεν είναι ο άνθρωπος o φυσικός ξενιστής τους. Χωρίς, συνεπώς, εκτεταμένη διασπορά στον ανθρώπινο πληθυσμό, ο ιός δεν μπορεί εύκολα να αποκτήσει πανδημικά χαρακτηριστικά».
4 Τότε, γιατί έχει προκαλέσει τόσο ενδιαφέρον;
«Ισως αυτό που κάνει ιδιαίτερο το συγκεκριμένο περιστατικό είναι ότι συνέβη σε ένα κρουαζιερόπλοιο στη μέση του πουθενά», είναι μία πιθανή εξήγηση, σύμφωνα με τον Γκ. Μαγιορκίνη. «Πρόκειται, δηλαδή, για μία συνθήκη με πολλές δυσκολίες στη διαχείριση, όμως δεν διαφέρει από άλλες επιδημίες που έχει προκαλέσει ο συγκεκριμένος ιός στα τόσα χρόνια». Επειτα είναι και το υψηλό ποσοστό θνητότητας των χανταϊών – κυρίως εκείνων που ενδημούν στο δυτικό ημισφαίριο – που προκαλεί ανησυχία. Πιο συγκεκριμένα, εκτιμάται ότι κυμαίνεται από 10% έως 30%, εντούτοις τα κρούσματα ανά τον κόσμο είναι περιορισμένα. Για την Ιστορία, δε, το αντίστοιχο ποσοστό για τον κορωνοϊό δεν ξεπερνούσε το 3%-5% κατά τα πρώτα, σφοδρότερα, κύματα.
5 Κυκλοφορεί ο «ιός των Ανδεων» στην Ελλάδα;
Στη χώρα μας, όπως αναλύει ο Δ. Παρασκευής, δεν ενδημεί ο «ιός των Ανδεων», αλλά άλλοι ιοί της οικογένειας των χανταϊών που δεν μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Αναλυτικότερα, έχουν καταγραφεί μεμονωμένα περιστατικά – υπολογίζονται από μηδέν έως πέντε τον χρόνο –, «τα οποία όμως δεν σχετίζονται με την τρέχουσα επιδημική έξαρση στο κρουαζιερόπλοιο». Αναφορικά, δε, με τα ελάχιστα κρούσματα εντός των συνόρων, αφορούν κυρίως αγρότες και άλλους εργαζομένους στην ύπαιθρο ή σε αποθήκες – σε χώρους, δηλαδή, όπου μπορεί να εκτεθούν σε βιολογικό υλικό τρωκτικών.
6 Πώς μεταδίδεται ο χανταϊός και τι προκαλεί;
Σύμφωνα με το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC), οι άνθρωποι μολύνονται μέσω της επαφής με τρωκτικά, όπως αρουραίοι και ποντίκια, ειδικά όταν έρχονται σε επαφή με τα ούρα, τα περιττώματα και το σάλιο τους. Μπορεί επίσης να μεταδοθεί μέσω δαγκώματος ή γρατσουνιάς από τρωκτικό, αλλά αυτό είναι σπάνιο. Οι χανταϊοί προκαλούν δύο σύνδρομα. Εκείνοι που κυκλοφορούν στο δυτικό ημισφαίριο, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, μπορούν να προκαλέσουν πνευμονικό σύνδρομο (HPS). Αιμορραγικό πυρετό με νεφρικό σύνδρομο (HFRS) προκαλούν οι ιοί της ίδιας οικογένειας που κυκλοφορούν σε Ευρώπη (συμπεριλαμβανομένης της χώρας μας) και Ασία. Είναι αξιοσημείωτο ότι τα συμπτώματα του HFRS είναι κατά κανόνα πιο ήπια και συνακόλουθα η θνητότητα χαμηλότερη.
7 Πόσα κρούσματα και θάνατοι από χανταϊό καταγράφονται ανά τον κόσμο;
Σύμφωνα με την έγκυρη ιατρική επιθεώρηση «JAMA», στις ΗΠΑ έχουν αναφερθεί 864 εργαστηριακά επιβεβαιωμένα κρούσματα νόσου από τον συγκεκριμένο ιό, από την έναρξη της επιτήρησης το 1993 έως το 2022. Τα περισσότερα εξ αυτών, όπως προκύπτει από τα ίδια στοιχεία, προέρχονται από αγροτικές περιοχές, συμπεριλαμβανομένων της Καλιφόρνιας, της Ουάσιγκτον, της Αριζόνας, του Νέου Μεξικού και του Κολοράντο. Στην Ευρώπη πάλι, σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (ECDC), τα περιστατικά διαφοροποιούνται ανάλογα με το έτος. Για παράδειγμα, το 2023 επιβεβαιώθηκαν στη Γηραιά Ηπειρο 1.885 περιστατικά, ενώ το 2020 εντοπίστηκαν συνολικά 1.647. Παγκοσμίως ο αριθμός τους κυμαίνεται, κατ’ έτος, από 10.000 έως 100.000.
8 Ποια είναι τα συμπτώματα;
Τα πρώτα συμπτώματα συχνά μοιάζουν με γρίπη ή άλλη ιογενή λοίμωξη (όπως πυρετός, έντονη κόπωση, μυϊκοί πόνοι, πονοκέφαλος, ναυτία ή εμετός και κοιλιακό άλγος), γεγονός που δυσκολεύει συχνά την έγκαιρη διάγνωση. Σε σοβαρές περιπτώσεις, ιδιαίτερα στο πνευμονικό σύνδρομο, μπορεί να παρουσιαστούν εκδηλώσεις όπως δύσπνοια, βήχας, συσσώρευση υγρού στους πνεύμονες και απότομη αναπνευστική ανεπάρκεια. Η κατάσταση μπορεί να επιδεινωθεί πολύ γρήγορα και να γίνει απειλητική για τη ζωή. Εάν πάλι πρόκειται για το σύνδρομο HFRS, οι αρχικές εκδηλώσεις μπορούν να συμπεριλαμβάνουν έντονους πονοκεφάλους, πόνο στην πλάτη και στην κοιλιά, καθώς και θολή όραση. Σε δεύτερο χρόνο, συχνά εκδηλώνονται χαμηλή αρτηριακή πίεση, έλλειψη ροής αίματος (οξεία καταπληξία), εσωτερική αιμορραγία και οξεία νεφρική ανεπάρκεια, η οποία μπορεί να προκαλέσει σοβαρή υπερφόρτωση υγρών. Η σοβαρότητα της νόσου ποικίλλει ανάλογα με το περιστατικό.
9 Υπάρχει θεραπεία ή εμβόλιο;
Δεν υπάρχει ειδικό αντιιικό φάρμακο που να εξαλείφει τον χανταϊό. Η αντιμετώπιση βασίζεται κυρίως στην υποστηρικτική θεραπεία, δηλαδή:
- χορήγηση οξυγόνου
- εντατική παρακολούθηση
- υποστήριξη της αναπνοής, όταν χρειάζεται
- αντιμετώπιση επιπλοκών
Οπως σημειώνεται στην έγκριτη ιατρική επιθεώρηση «JAMA», η έγκαιρη διάγνωση και νοσηλεία αυξάνουν σημαντικά τις πιθανότητες επιβίωσης. Υπογραμμίζεται ότι έως σήμερα δεν υπάρχει ευρέως διαθέσιμο εμβόλιο για τον χανταϊό στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ. Συνεπώς, η πρόληψη παραμένει το βασικό «όπλο» απέναντι στη νόσο.
10 Πώς μπορεί να προστατευτεί κανείς;
Οι ειδικοί, σύμφωνα με το ίδιο δημοσίευμα που φιλοξενεί το «JAMA», συστήνουν:
- καλό αερισμό κλειστών χώρων πριν από τον καθαρισμό
- χρήση γαντιών και μάσκας όταν υπάρχουν ίχνη τρωκτικών
- αποφυγή σκούπας ή ηλεκτρικής σκούπας σε περιττώματα, γιατί μπορεί να σηκωθούν μολυσμένα σωματίδια στον αέρα
- καθαρισμό με απολυμαντικό διάλυμα
- σωστή αποθήκευση τροφίμων
- περιορισμό πρόσβασης τρωκτικών σε σπίτια και αποθήκες