«Θα μπορούσα να παρομοιάσω τη μουσική μου με το λευκό φως… Μονάχα ένα πρίσμα μπορεί να διασπάσει τα χρώματα και να τα φανερώσει. Αυτό το πρίσμα θα μπορούσε να είναι το πνεύμα του ακροατή». Αυτές τις λέξεις επιλέγει για να ορίσει το ορθόδοξο, πνευματικό του σύμπαν ο Αρβο Περτ, ο συνθέτης που ανέτρεψε ριζικά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη μουσική. Για να μεταφερθεί αυτό το «φως» από την παρτιτούρα στον φυσικό χώρο, ο σπουδαίος εσθονός δημιουργός εμπιστεύτηκε τον Τόνου Καλιούστε (Tõnu Kaljuste).
Ο διεθνώς αναγνωρισμένος μαέστρος, ιδρυτής της Φιλαρμονικής Χορωδίας Δωματίου της Εσθονίας και της Ορχήστρας Δωματίου του Ταλίν, αποτελεί τον ιδανικό συνοδοιπόρο του συνθέτη. Οι δύο αυτοί φορείς, υπό την καθοδήγηση, κρατούν τα κλειδιά επί δεκαετίες της διάδοσης και της ερμηνευτικής κατανόησης του έργου του Περτ. Μερικές από τις εμβληματικές στιγμές της δημιουργίας του θα παρουσιαστούν στο Ηρώδειο, πριν ο Αρβο Περτ κλείσει τα 90 χρόνια (στις 11 Σεπτεμβρίου). Λίγο πριν ανέβει στο πόντιουμ στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού, ο αναγνωρισμένος μαέστρος μιλάει για τη μυσταγωγία αυτής της μακροχρόνιας συνεργασίας που, όπως τονίζει, υπήρξε μια συνεχής διαδικασία μάθησης. «Δεν θα έλεγα ότι έχουμε φτάσει σε ένα σημείο όπου οι λέξεις δεν είναι πλέον απαραίτητες.
Αντίθετα, η εμπιστοσύνη έχει μεγαλώσει με τα χρόνια σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μπορούμε να λέμε λιγότερα και να κατανοούμε περισσότερα. Οφείλω να ομολογήσω ότι τα τελευταία χρόνια εργαζόμαστε όλο και περισσότερο ακολουθώντας ο καθένας τη δική του πορεία. Ο Αρβο δεν είναι πλέον παρών στις δοκιμές τόσο συχνά όσο παλαιότερα. Ωστόσο, αυτό δεν δημιουργεί απόσταση – το αντίθετο μάλιστα. Οταν έχεις περάσει δεκαετίες ακούγοντας, σκεπτόμενος και αναζητώντας μαζί με κάποιον, κουβαλάς αυτή την κοινή εμπειρία μαζί σου ακόμη και όταν δεν βλέπεστε τακτικά. Υπό αυτή την έννοια, ο διάλογος συνεχίζεται ακόμη και μέσα στη σιωπή».
Ο Τόνου Καλιούστε ξεκαθαρίζει πως η μουσική του Περτ δεν απαιτεί στην πραγματικότητα έναν ειδικό «ήχο Περτ». «Απαιτεί έναν ειλικρινή ήχο. Για μένα, οι πιο σημαντικές ιδιότητες είναι η καθαρότητα, η ισορροπία και η ικανότητα να ακούς. Κάθε φωνή πρέπει να διατηρεί την ατομικότητά της, παραμένοντας ταυτόχρονα μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου. Ο ήχος πρέπει να διαθέτει αρκετή διαφάνεια ώστε να ακούγεται η εσωτερική δομή της μουσικής, αλλά και αρκετή ζεστασιά και ανθρωπιά για να της δίνει ζωή. Ο Αρβο έχει μιλήσει συχνά για τη σημασία μιας και μόνο όμορφης νότας. Αυτό σημαίνει ότι η εστίαση δεν πρέπει να γίνεται σε μεγαλειώδεις χειρονομίες ή εφέ. Ακόμα και ο πιο απλός ήχος πρέπει να φέρει νόημα. Αυτό είναι το είδος της ηχητικής κουλτούρας που επιδιώξαμε να καλλιεργήσουμε σε αυτά τα σύνολα επί δεκαετίες. Πολλά από όσα συμβαίνουν στη μουσική του Περτ αναδύονται από αυτό που βρίσκεται ανάμεσα στις νότες. Οταν ένα σύνολο μπορεί να ακούει με την ίδια προσοχή τόσο τον ήχο όσο και τη σιωπή, πλησιάζει πολύ κοντά στον κόσμο που η μουσική του επιδιώκει να αποκαλύψει».
Το πιο πολύτιμο μάθημα
Αν έπρεπε να ξεχωρίσετε το πιο πολύτιμο μάθημα για τη διεύθυνση ορχήστρας και τη μουσική γενικότερα που έχετε αποκομίσει από τη συνεργασία σας με τον Αρβο Περτ, ποιο θα ήταν αυτό; «Πιστεύω ότι το πιο σημαντικό μάθημα ήταν η ακρόαση – όχι μόνο των άλλων μουσικών, αλλά και του ίδιου μας του εαυτού, καθώς και αυτού που υπάρχει ανάμεσα στις νότες», λέει. «Η διεύθυνση ορχήστρας συχνά διδάσκεται ως μια μορφή ηγεσίας, αλλά η μουσική του Αρβο μού έμαθε ότι το καθήκον ενός μαέστρου δεν είναι πάντα να ηγείται. Μερικές φορές είναι πιο σημαντικό να δημιουργείς τις συνθήκες κάτω από τις οποίες η μουσική μπορεί να αρχίσει να μιλάει από μόνη της.
Οσο περισσότερη εμπειρία αποκτά κανείς, τόσο λιγότερη ανάγκη νιώθει να ελέγχει τα πάντα. Εμαθα επίσης την υπομονή. Ο σύγχρονος κόσμος κινείται γρήγορα, αλλά η μουσική του Αρβο μάς θυμίζει ότι ορισμένα πράγματα έχουν τον δικό τους φυσικό ρυθμό. Στη μουσική, δεν μπορούν όλα να επιταχυνθούν ή να εξαναγκαστούν. Ενα άλλο ουσιαστικό μάθημα είναι η ειλικρίνεια. Η μουσική του Περτ δεν κρύβει τον ερμηνευτή πίσω από την ενορχήστρωση, τη δεξιοτεχνία ή το εφέ. Γίνεται γρήγορα εμφανές αν μια ερμηνεία είναι πραγματικά κατανοητή ή απλώς εκτελεσμένη. Αυτό εναποθέτει μεγάλη ευθύνη στον ερμηνευτή. Ισως ο πιο σύντομος τρόπος για να το εκφράσω είναι ο εξής: έμαθα ότι η μουσική δεν ξεκινά με αυτό που θέλεις να πεις. Η μουσική ξεκινά με την προθυμία σου να ακούσεις. Και κάτι ακόμα. Με τα χρόνια κατάλαβα ότι κάθε έργο πρέπει να ξαναχτίζεται κάθε φορά που ερμηνεύεται, ακόμα κι αν το έχεις διευθύνει εκατοντάδες φορές. Η μουσική του Αρβο μού έμαθε να μην εμπιστεύομαι τη συνήθεια. Κάθε ερμηνεία πρέπει να μοιάζει με μια πρώτη συνάντηση με το έργο. Μόνο τότε η μουσική παραμένει ζωντανή».