Εχει καλύψει σχεδόν όλους τους πολέμους των τελευταίων δεκαετιών. Ως δημοσιογράφος μεγάλων βρετανικών Μέσων ο Τιμ Μάρσαλ αποκωδικοποιεί τον σύγχρονο κόσμο και για τους αναγνώστες εμβληματικών βιβλίων του όπως «Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας» και «Η εποχή των τειχών». Λίγο πριν κυκλοφορήσει στα ελληνικά, στις 18 Νοεμβρίου, το βιβλίο του «Παιχνίδι σκιών: Η πρώτη πράξη του νέου Ψυχρού Πολέμου μεταξύ Ανατολής και Δύσης» από τις εκδόσεις Διόπτρα, μιλήσαμε μαζί του για την Ευρώπη που βράζει από οργή, τη δική μας γωνιά του κόσμου και για τους Αμερικανούς που θέλουν να φύγουν αλλά θέλουν και να έχουν επιρροή. «Κανείς αμερικανός πρόεδρος δεν ήθελε μεγάλη εμπλοκή με την Ευρώπη», λέει χαρακτηριστικά. «Οταν ο Μπαράκ Ομπάμα μάς είπε “τζαμπατζήδες”, βήξαμε και κοιτάξαμε από την άλλη. Τώρα που το λέει ο Τραμπ, κάνουμε σαν να μας έπεσε ο ουρανός στο κεφάλι».
Αυτή τη στιγμή βλέπουμε αναταραχή σε πολλά μέρη του κόσμου και εστιάζουμε κυρίως στην Ευρώπη. Μήπως πρόκειται για τη συσσώρευση πολλών κρίσεων;
Ναι, είναι μια συσσώρευση κρίσεων – κλιματική, μεταναστευτική, τεχνολογική –, στις οποίες προστέθηκε η Ευρώπη, η οποία έχει χάσει την κυρίαρχη θέση της στον κόσμο. Δεν έχουμε πια τόση ευμάρεια και προσπαθούμε να συνηθίσουμε αυτή τη νέα πραγματικότητα. Για παράδειγμα, τα συστήματα πρόνοιάς μας βασίζονταν σε εποχές που ήμασταν πολύ πλουσιότεροι από ό,τι είμαστε τώρα. Βέβαια, αν κοιτάξουμε πίσω την ιστορία της Ευρώπης, είχαμε μεγάλες εξεγέρσεις και ταραχές. Εκείνο που είναι διαφορετικό τώρα, για τη σύγχρονη εποχή, είναι πως στους παραδοσιακούς παράγοντες των ταραχών προστίθεται η κρίση του κόστους ζωής. Δεν είναι τόσο θέμα ζωής και θανάτου, όπως ήταν παλιά, όμως πλέον έχουμε μεγαλύτερες προσδοκίες. Επίσης έχουμε ακραία πόλωση στην πολιτική, κάτι που δεν είχαμε δει εδώ και δεκαετίες σε πολλές χώρες. Σε αυτά να προσθέσουμε τη μεταναστευτική κρίση, όπου σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες πολίτες ανησυχούν για το πόσο γρήγορα αλλάζουν οι γειτονιές και ο πολιτισμός τους. Συνηθίζεις τα πράγματα όταν αλλάζουν σταδιακά, αλλά όταν αλλάζουν τόσο γρήγορα, είναι φυσιολογικό να δημιουργούνται αντιδράσεις. Επίσης ο ανταγωνισμός για πόρους, είτε πρόκειται για θέσεις εργασίας είτε για κοινωνική πρόνοια, οδηγεί σε θυμό. Ολες αυτές οι ταχείες αλλαγές αναστατώνουν τους ανθρώπους. Εδώ έρχεται και η τεχνολογία. Δεν είχαμε ποτέ μια εποχή όπου η ανταλλαγή πληροφοριών – συχνά ψευδών – γινόταν τόσο γρήγορα.
Ολη αυτή η ταχύτητα έχει θετικά;
Το ασανσέρ εφευρέθηκε στο Σικάγο μόνο για να μεταφέρει κάποια αγαθά από τον έναν όροφο ενός εργοστασίου στον άλλο. Δεν σχεδιάστηκε για να αλλάξει ριζικά ολόκληρο το αστικό τοπίο των Ηνωμένων Πολιτειών, κι όμως μέσα σε 30 χρόνια οι ουρανοξύστες υψώθηκαν και η αστική ζωή στην Αμερική άλλαξε εντελώς. Αυτά είναι παραδείγματα του πώς η τεχνολογία μάς αλλάζει. Η τεχνητή νοημοσύνη θα κάνει το ίδιο, απλώς δεν ξέρουμε πώς ακριβώς.
Στο βιβλίο σας «Η δύναμη της γεωγραφίας» αφιερώσατε ένα ολόκληρο κεφάλαιο στην Ανατολική Μεσόγειο, χαρακτηρίζοντάς την ως ένα ασταθές σημείο πιθανής ανάφλεξης.
Είναι μια περιοχή την οποία οι περισσότεροι Ευρωπαίοι παραβλέπουν ή δεν κατανοούν την πιθανότητα να υπάρξει ένα πραγματικό σημείο ανάφλεξης – η κρίση στην Κύπρο. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν βρίσκονται στο επίκεντρο της σκέψης των περισσότερων Ευρωπαίων. Εξακολουθώ να πιστεύω ότι υπάρχει πάντα σοβαρή πιθανότητα ανάφλεξης μεταξύ σας και αυτό συμβαίνει επειδή η Ιστορία, ιδιαίτερα στα Βαλκάνια, δεν τελειώνει. Πάντως, ελπίζω να μη συμβεί – υπάρχουν αρκετά πράγματα που θα το εμποδίσουν, όπως το ότι είστε και οι δύο χώρες μέλη του ΝΑΤΟ και η διπλωματική πίεση θα είναι τεράστια.
Μέσα στις γεωστρατηγικές αλλαγές που παρατηρούμε γύρω μας, πού τοποθετείτε τον Ντόναλντ Τραμπ;
Είναι εν μέρει προβλέψιμος ο τρόπος με τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες ενεργούν. Δεν είναι φυσιολογικό οι Αμερικανοί να εμπλέκονται τόσο βαθιά στην Ευρώπη. Η προεπιλεγμένη θέση των ΗΠΑ ήταν πάντα να μην εμπλέκονται στην Ευρώπη – το είχε πει στην αποχαιρετιστήρια ομιλία του ο Τζορτζ Ουάσιγκτον. Εκτοτε το επαναλαμβάνει σχεδόν κάθε αμερικανός πρόεδρος. Οταν ο Μπαράκ Ομπάμα μάς είπε «τζαμπατζήδες», βήξαμε και κοιτάξαμε από την άλλη. Τώρα που το λέει ο Τραμπ, κάνουμε σαν να μας έπεσε ο ουρανός στο κεφάλι.
Αλλωστε, όπως γνωρίζουμε από την ιστορία διαφόρων χωρών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, δεν χρειάζεται οι Αμερικανοί να έχουν στρατιώτες. Η επιρροή τους είναι μεγάλη σε διάφορους τομείς. Θέλουν να κυριαρχούν αλλά να μην έχουν πραγματικά ισχυρές δεσμεύσεις και ευθύνες. Θέλουν τις βάσεις τους στον κόλπο της Σούδας, στο Ραμστάιν, στο Γιορκσάιρ, αλλά δεν θέλουν να πληρώνουν πολλά. Οι εξορύξεις θα είχαν συμβεί με ή χωρίς Τραμπ. Αλλά ο τρόπος με τον οποίο το κάνει είναι σαν τρελός ελέφαντας που τρέχει τριγύρω. Οσο για την Ευρώπη, έχει μπροστά της μια απίστευτα δύσκολη επιλογή λόγω των περιορισμένων χρημάτων μας. Την πρόνοια ή την άμυνα; Ας ελπίσουμε ότι μπορούμε να αντέξουμε οικονομικά και τα δύο.
Αρα η πολιτική των ΗΠΑ είναι «λιγότερα χρήματα, μεγαλύτερη επιρροή»;
Ναι, δεν θα κλείσουν όλες τις βάσεις τους, αλλά θα κάνουν μερικές προσαρμογές. Λένε στον καθένα: θα κάνεις περισσότερα για να υπερασπιστείς τον εαυτό σου – γι’ αυτό ακριβώς δεν έσπευσαν να βοηθήσουν τους Σαουδάραβες όταν τους χτύπησαν οι Χούθι. Πάρτε παράδειγμα τη συμφωνία της Μέκκας που υπέγραψαν η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και το Πακιστάν. Είναι εμβληματική επειδή τα κράτη του Κόλπου συνειδητοποιούν αυτό που κατάλαβαν και οι Ευρωπαίοι. Οι Αμερικανοί πηγαίνουν γύρω από το ΝΑΤΟ και προωθούν περιφερειακές αμυντικές συμφωνίες. Πηγαίνουν και πιο μακριά – ζητάνε από τους Κορεάτες, τους Φιλιππινέζους και τους Ιάπωνες να πληρώσουν για τον εξοπλισμό τους. Αγοράζοντας – φυσικά – αμερικανικά όπλα.