Ο Βιμ Βέντερς κινηματογραφεί τον «αρχιτέκτονα ερημίτη των ελβετικών Αλπεων». Ο γερμανός σκηνοθέτης αφιερώνει το νέο του τρισδιάστατο ντοκιμαντέρ στον Πέτερ Τσούμτορ, έναν από τους σημαντικότερους σύγχρονους αρχιτέκτονες, βραβευμένο με Pritzker και με μία μυθική φήμη για τη σχέση του με τα υλικά, το φως και το τοπίο. Η ταινία του Βέντερς με τίτλο «From Inside Out – The Architecture of Peter Zumthor», θα κάνει παγκόσμια πρεμιέρα στο φετινό Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας.
Ο Βιμ Βέντερς έχει κινηματογραφήσει δρόμους, πόλεις, χορευτές, φωτογράφους και μουσικούς, πρόσφατα και τις δημόσιες τουαλέτες του Τόκιο (στην ταινία «Perfect Days»). Το βλέμμα του αναζητά τον τρόπο με τον οποίο ένας χώρος μεταβάλλει εκείνον που βρίσκεται μέσα σε αυτόν και τώρα στρέφει την κάμερα στην ίδια την αρχιτεκτονική.
Το ντοκιμαντέρ θα παρουσιαστεί εκτός διαγωνισμού, στο τμήμα Venice Open – Non Fiction του 83ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας. Η δημόσια προβολή του έχει προγραμματιστεί για τις 6 Σεπτεμβρίου στη Sala Grande. Πρόκειται για γερμανοελβετική παραγωγή διάρκειας 114 λεπτών και, κυρίως, για ένα σχέδιο μακράς πνοής: Για δεκατέσσερα χρόνια ο Βέντερς κινηματογραφούσε τον Τσούμτορ και τα κτίριά του. Η γνωριμία τους ως δημιουργών είχε ξεκινήσει με το μικρού μήκους φιλμ – προοίμιο «Notes from a Day in the Life of an Architect», που παρουσιάστηκε το 2012 στην Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας.
Γεννημένος το 1943 στη Βασιλεία, ο Πέτερ Τσούμτορ τιμήθηκε με το Praemium Imperiale το 2008, το Pritzker – την κορυφαία διάκριση στον χώρο της αρχιτεκτονικής – το 2009 και το Royal Gold Medal του RIBA το 2013. Παρά τη διεθνή αναγνώρισή του έχει επιλέξει να εργάζεται με μια σχετικά μικρή ομάδα στο Χάλντενσταϊν, ένα ορεινό χωριό της ανατολικής Ελβετίας, μακριά από τα μεγάλα αρχιτεκτονικά κέντρα. Ακόμη και η κριτική επιτροπή του Pritzker είχε επισημάνει αυτή την επιλογή του, θεωρώντας ότι η απομόνωσή του συνέβαλε στο έργο του ώστε να μένει μακριά από μόδες και εφήμερες τάσεις.
Από αυτή την ιδιομορφία τρόπου ζωής γεννήθηκε και ο μύθος του «ερημίτη των ελβετικών βουνών». Ο κριτικός αρχιτεκτονικής του «Guardian» Ολιβερ Γουέινραϊτ τον είχε αποκαλέσει το 2013 «άνθρωπο – μυστήριο της αρχιτεκτονικής», περιγράφοντας τη σχεδόν μυθική εικόνα ενός «μοναχού των υλικών», τόσο απαιτητικού ώστε λίγοι πελάτες διέθεταν την υπομονή ή τα χρήματα για να ακολουθήσουν τον αργό και ασυμβίβαστο τρόπο εργασίας του.
Ο ίδιος ο Τσούμτορ αντιμετωπίζει τη δουλειά του περισσότερο σαν ζωγράφος ή συνθέτης παρά ως επικεφαλής μιας μεγάλης εταιρείας. Επιλέγει προσεκτικά τις αναθέσεις του και επιμένει να διατηρεί προσωπικό έλεγχο σε κάθε έργο. Η αρχιτεκτονική του βασίζεται στην αφή, στην υλικότητα, στις μυρωδιές, στη θερμοκρασία, στους ήχους και κυρίως στον τρόπο με τον οποίο το φυσικό φως μεταμορφώνει έναν χώρο.
Εμβληματικό παράδειγμα είναι τα Therme Vals, τα ιαματικά λουτρά που ολοκληρώθηκαν το 1996 στις ελβετικές Αλπεις. Το κτίριο είναι βυθισμένο εν μέρει στην πλαγιά, με πράσινη στέγη που το κάνει σχεδόν αόρατο από ορισμένες πλευρές. Οι τοίχοι του δημιουργήθηκαν από στρώσεις ορυκτού χαλαζίτη που εξορύχθηκε από την περιοχή και ο επισκέπτης κινείται ανάμεσα σε πέτρα, νερό, σκοτάδι και ελεγχόμενες δέσμες φωτός. Δεν πρόκειται για ένα κτίριο που απλώς παρατηρείται, αλλά για έναν χώρο που βιώνεται.
Αυτό ακριβώς προσπαθεί να πετύχει και ο Βέντερς κινηματογραφικά. Το «From Inside Out» γυρίστηκε σε 3D, ώστε ο θεατής να μην κοιτάζει τα κτίρια ως φωτογραφίες σε ένα βιβλίο αρχιτεκτονικής, αλλά να αισθάνεται ότι κινείται μέσα τους. Η κάμερα παρακολουθεί επισκέπτες, κατοίκους, χρήστες και τεχνίτες, αναζητώντας όχι μόνο τις φόρμες αλλά το πώς οι χώροι επηρεάζουν την καθημερινή ζωή. «Ολοι ζούμε και εργαζόμαστε σε κτίρια, αλλά οι περισσότεροι γνωρίζουμε ελάχιστα, αν όχι τίποτα, για την αρχιτεκτονική», εξηγεί ο Βέντερς για τον στόχο του να αποδώσει μία σωματική εμπειρία.
Τα έργα του
Η διαδρομή της ταινίας περνά από τις ιαματικές πηγές Therme Vals, το Kolumba Museum στην Κολωνία, το Bruder Klaus Field Chapel στη Γερμανία, το Steilneset Memorial στη Νορβηγία, το Secular Retreat στην αγγλική ύπαιθρο, το LACMA στο Λος Αντζελες και το νέο μουσείο του Fondation Beyeler κοντά στη Βασιλεία, που ανοίγει σταδιακά στο κοινό από το φθινόπωρο.
Πίσω από τα αρχιτεκτονήματα βρίσκεται μια ιδέα του Τσούμτορ που μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ: ότι ένα πραγματικά οικολογικό κτίριο δεν είναι απλώς εκείνο που καταναλώνει λιγότερη ενέργεια, αλλά εκείνο που μπορεί να εξακολουθεί να χρησιμοποιείται και να αγαπιέται σε 100 ή 200 χρόνια. Και ίσως γι’ αυτό ο Βέντερς χρειάστηκε τόσα χρόνια για να ολοκληρώσει το πορτρέτο του: επειδή τέτοιας ποιότητας αρχιτεκτονική είναι σχεδιασμένη όχι να ζήσει τη στιγμή, αλλά για να γεννήσει χρόνο.
Στο εγχείρημα του «From Inside Out – The Architecture of Peter Zumthor» προστέθηκε ένα ακόμη διάσημο όνομα: ο Μπραντ Πιτ, ως εκτελεστικός παραγωγός. Ο ηθοποιός δεν εμφανίζεται ως πρωταγωνιστής ούτε η εταιρεία του Plan Β συμμετείχε στην παραγωγή. Η παρουσία του αποτυπώνεται με την ένδειξη «Brad Pitt presents» και, σύμφωνα με τους παραγωγούς, αποτελεί έκφραση της προσωπικής του υποστήριξης προς το φιλμ και του θαυμασμού του τόσο για τον Βέντερς όσο και για τον Τσούμτορ. Αλλωστε εδώ και δεκαετίες ο Μπραντ Πιτ έχει εκδηλώσει το ενδιαφέρον του για την αρχιτεκτονική υψηλών προδιαγραφών και πειραματικών ιδεών. Μάλιστα το 2019 είχε εμφανιστεί δημόσια σε κρίσιμη συνεδρίαση για το νέο συγκρότημα του Los Angeles County Museum of Art, υπερασπιζόμενος τα σχέδια του Τσούμτορ όπου τον χαρακτήρισε «μάστορα του φωτός και της σκιάς». Το LACMA είναι ένα από τα έργα που καταγράφει ο Βέντερς στην ταινία, καθώς η αναδιαμόρφωση του μουσείου ξεκίνησε μέσα στην πανδημία του Covid 19 και αναστάτωσε την πόλη του Λος Αντζελες.