Αν ο Ντίλαν κάνει στη μουσική του το ανοίκειο οικείο, ο Λέοναρντ Κοέν είναι ο «μάγος» που μεταμορφώνει το οικείο σε άκουσμα ανοίκειο. Και γι’ αυτό αινιγματικό και μυστηριώδες, ώστε να περιέχει όσο το δυνατόν περισσότερους. Η ακρόαση της μουσικής του αντιστοιχούσε πάντα σε μια τελετουργία εσωτερικής κατάνυξης.
Η βαθιά, μπάσα φωνή του ψιθύριζε αλήθειες για τον έρωτα, τη φθορά, τη θεϊκή αναζήτηση και την ανθρώπινη ευαλωτότητα. Ξεκινώντας ως ποιητής και μυθιστοριογράφος, ο Κοέν πέρασε στο τραγούδι φέρνοντας μαζί του μια σπάνια λογοτεχνική πυκνότητα. Η κιθάρα του, συχνά λιτή και δωρική, λειτουργούσε ως το ιδανικό χαλί για στίχους που χάραξαν την παγκόσμια μουσική ιστορία. Τραγούδια όπως το «Suzanne», το «Bird on the Wire», το «Famous Blue Raincoat» και το εμβληματικό «Hallelujah» έγιναν αναφορές για γενιές ακροατών.
Ο Κοέν δεν βιάστηκε ποτέ. Ο ρυθμός του ήταν στοχαστικός, ο στίχος του αιχμηρός και η παρουσία του αφοπλιστικά συγκαταβατική. Υπήρξε ένας ταξιδευτής της ψυχής που κατάφερε να μετατρέψει τη μελαγχολία σε υψηλή τέχνη, διδάσκοντας πως «υπάρχει μια ρωγμή σε όλα, από εκεί είναι που μπαίνει το φως». Η σχέση του με την Ελλάδα υπήρξε βαθιά και καθοριστική, καθώς στην Υδρα της δεκαετίας του 1960 βρήκε το φως, την ελευθερία και την έμπνευση που σφράγισαν την καλλιτεχνική του ταυτότητα.
Στις 7 Νοεμβρίου συμπληρώνονται δέκα χρόνια από τον θάνατό του και η μουσική του κληρονομιά παραμένει πιο ζωντανή από ποτέ. Με αφορμή τη συμπλήρωση μιας δεκαετίας διοργανώνεται μια ξεχωριστή συναυλία-αφιέρωμα στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ), στο πλαίσιο της σειράς Parklife. Στις 12 Σεπτεμβρίου, το Ξέφωτο του Πάρκου θα πλημμυρίσει από τις μελωδίες του καναδού δημιουργού, σε ένα μεγάλο live που αποτελεί το πρώτο επίσημο αφιέρωμα στη μνήμη του επί ελληνικού εδάφους.
Στη σκηνή θα βρεθεί ο γιος του, Ανταμ Κοέν, προσφέροντας μια συγκινητική και προσωπική σύνδεση με το έργο του πατέρα του. Παράλληλα, μια σπουδαία ομάδα ελλήνων καλλιτεχνών – Κωνσταντίνος Βήτα, Vassilikos, Δήμητρα Γαλάνη, George Gaudy, Nalyssa Green, Στάθης Δρογώσης, Κωστής, Lou Is, Πάνος Μουζουράκης, Λίνα Νικολακοπούλου, Δανάη Παναγιωτοπούλου, Ελλη Πασπαλά, Νίκος Πορτοκάλογλου, Σκιαδαρέσες, Sugahspank, Μανώλης Φάμελλος – θα επανερμηνεύσει τα εμβληματικά τραγούδια του, φέρνοντας τις δικές τους ευαίσθητες πινελιές στον κόσμο του. Για το αφιέρωμα μιλούν στα «Πρόσωπα» οι Μανώλης Φάμελλος και Πάνος Μουζουράκης, που οργάνωσαν τη συναυλία, ο Ανταμ Κοέν και ο Νίκος Πορτοκάλογλου.
Πάνος Μουζουράκης: «Η αλήθεια όλων μας μέσα από το φως των λέξεων»
Τη συναυλία αυτή την περιμένω περίπου 8 χρόνια. Από τότε θυμάμαι να γίνονται συζητήσεις για το πού και με ποιους. Θυμάμαι να νιώθω ένα μπέρδεμα για το αν ο Κοέν αφορούσε μια συγκεκριμένη σκεπτόμενη «ελίτ» ακροατών και ερμηνευτών του εγχώριου avant garde ή αν ήταν στην Ελλάδα ό,τι και στην παγκόσμια σκηνή. Εκείνο το πολιτισμικό σταυροδρόμι όπου το συναίσθημα της ποίησης συναντούσε τη φιλοσοφία της αναζήτησης. Εκεί όπου συναντιέται η αλήθεια όλων μας μέσα από το φως που βγάζει η μελωδία των λέξεων.
Ο Μανώλης ήταν ο καταλύτης στο μπέρδεμά μου. Οπως πολλές φορές στο παρελθόν. Με πιο σίγουρη άποψη πάνω στο έργο του Λέοναρντ, τους εκπροσώπους και το κοινό του, συνέταξε μια λεγεώνα ερμηνευτών. Χωρίς κουστωδίες, μαρκίζες και βεντετιλίκια αλλά καθαρή αγάπη και λαχτάρα για την εκδρομή προς το σημείο συνάντησης, το σταυροδρόμι.
Κι ύστερα, ο Ανταμ: θα μπορούσα να γράψω βιβλίο για τον φίλο μου. Δεν είναι λίγες οι φορές που σε μια δύσκολη θέση ή μια περίεργη κοινωνική συνεύρεση σκέφτομαι μέσα μου «πώς θα το διαχειριζόταν ο Ανταμ αυτό;». Η πραότητα που συναντά την ενσυναίσθηση μέσα σε ένα ασυνήθιστο μυαλό και γεννά τις πιο ευφυείς παρατηρήσεις και μετατρέπει κάθε συνάντησή μας και κουβέντα σε φιλοσοφική και ενδοσκοπική ψυχανάλυση θυμίζοντας τη μαιευτική του Σωκράτη.
Πέρα λοιπόν από το προνόμιο που έχω να αποκαλώ φίλο αυτόν τον ευγενή φιλόσοφο, έχω τη χαρά να αποκαλώ φίλο και αυτόν τον σπουδαίο στιχουργό, συνθέτη και παραγωγό που με την απλόχερη καρδιά του μου έκανε ένα από τα πιο σπουδαία δώρα όταν με συμπεριέλαβε στην πνευματική κληρονομιά του. Μία στον δίσκο «Thanks For The Dance» και τώρα με αυτήν τη συναυλία. Μέσα από τον Ανταμ γνώρισα καλύτερα τον Λέοναρντ. Μπορεί να διαβαστεί λάθος ή σαχλό αυτό που θα πω, αλλά… τα πιο ωραία μου ποιήματα είναι τα παιδιά μου. Και εφόσον μέσα από τα τραγούδια βλέπουμε ένα μέρος του καλλιτέχνη, μέσα από τους στίχους γνωρίζουμε τις σκέψεις του, μέσα από τις μελωδίες το περιβάλλον του και από την ερμηνεία τα συναισθήματά του… Τότε σκέψου τι μπορείς να καταλάβεις κάνοντας παρέα με τα πιο ωραία ποιήματά του.
Μανώλης Φάμελλος: «Τα τραγούδια του ρέουν αβίαστα μέσα μας»
Υπάρχουν πράγματα για τα οποία πασχίζεις μια ζωή και δεν σου δίνονται ποτέ (και με το δίκιο τους θα έλεγα…) και άλλα που ενώ φαντάζουν άπιαστα, ξαφνικά προσγειώνονται από το πουθενά στον δρόμο σου. Οπως και τα τραγούδια του Λέοναρντ σαν πουλιά άπιαστα κι αυτά που πετούν τόσο ψηλά, ψηλότερα από εκεί που νομίζαμε ότι μπορούσε να φτάσει η τέχνη μας. Κι όμως, τώρα που τα δοκιμάζουμε καθημερινά ενόψει της συναυλίας μας, τα νιώθουμε να ρέουν αβίαστα και φυσικά μέσα μας σαν να υπήρχαν πάντα εκεί, πριν, έξω και μετά από τον χρόνο… Νιώθω πολύ τυχερός που είχα την τιμή έστω και μια φορά να ακούσω ζωντανά τον πνευματικό μου πατέρα αλλά και για τις πολλές στιγμές που έχω μοιραστεί με τον τόσο γενναιόδωρο και ταλαντούχο φίλο μου Ανταμ, που είναι εκ των πραγμάτων (ως υιός του πατρός του) στην ουσία αδελφός μου.
Αν και όπως ο πατέρας του είναι στην ουσία Ελληνας κι αυτός, όχι εξ αίματος αλλά κατ’ επιλογή, τη γνωριμία του μου την έφερε σαν δώρο από την Αμέρικα, ο έτερος Κρητοθεσσαλονικιός εν Χριστώ αδελφός Παναγιώτατος Μουζουράκης και από τότε τα μπλέξαμε φιλικά και μουσικά οι τρεις μας και πάει λέγοντας. Σε αυτή τη συναυλία που φάνταζε αδύνατο να πραγματοποιηθεί όταν την πρωτοσυζητήσαμε μαζί με τον φίλο και ραδιοφωνικό συνάδελφο Γιώργο Μουχταρίδη με τεράστια χαρά θα αναλάμβανα ένα οποιοδήποτε ταπεινό καθήκον. Βρέθηκα να είμαι ο παραγωγός, να παίζω, να τραγουδώ, να ενορχηστρώνω και να κάνω γενικώς ό,τι περνάει από το χέρι μου αλλά ευχαρίστως θα άπλωνα και καλώδια επειδή δεν υπάρχει τίποτα ευτελές ή ανάξιο να προσφέρεις, όταν υπηρετείς κάτι θείο…
Ανταμ Κοέν: «Αυτή τη φορά θα έχουμε τα τραγούδια του στα χέρια μας»
Στα δέκα χρόνια από τον θάνατο του πατέρα μου, με έχουν πλησιάσει πολλές φορές ευγενικοί άνθρωποι που ήθελαν να τον τιμήσουν στην Ελλάδα – μια χώρα την οποία αγαπούσε βαθιά και που τον αγαπούσε κι εκείνη. Πάντα αρνιόμουν όμως, ίσως επειδή ένιωθα ότι για να συμμετάσχω έπρεπε να αναλάβω εγώ ο ίδιος την ευθύνη για όλες τις λεπτομέρειες. Φέτος, στη συμπλήρωση δέκα χρόνων από τον θάνατό του, η δέσμευσή μου να γίνουν όλα απολύτως σωστά δεν μπορούσε να παραμένει ως φτηνή δικαιολογία και να αναβάλω κι άλλο το αφιέρωμα.
Σ’ αυτή τη συγκυρία, ο Μανώλης Φάμελλος, ένας συνάδελφος και φίλος τραγουδοποιός τον οποίο είχα συναντήσει αρκετές φορές στην Ελλάδα κατά το παρελθόν, ήρθε με μια πρόταση που ήταν δύσκολο να αρνηθώ: μια συναυλία ελεύθερη για το κοινό στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, με μια μπάντα και έγχορδα όργανα, με τη συμμετοχή ελλήνων καλλιτεχνών τους οποίους θα προσκαλούσε ο ίδιος – ανάμεσά τους και ο φίλος μου Πάνος Μουζουράκης, τη φωνή του οποίου θαύμαζα από την πρώτη φορά που γνωριστήκαμε.
Ετσι, στις 12 Σεπτεμβρίου, με τον γιο μου στο πλάι μου στη σκηνή (σ.σ.: εννοεί τον Κάσιους Κοέν), θα ξανακάνω τη συνηθισμένη και οικεία διαδρομή από την Υδρα στην Αθήνα, και θα «υψώσουμε» τα τραγούδια του πατέρα μου στον αθηναϊκό νυχτερινό ουρανό. Στην πόλη, δηλαδή, όπου αμέτρητες φορές στη ζωή μου έχω περπατήσει ακούγοντας τη μουσική του να παίζει – μόνο που αυτή τη φορά, τα τραγούδια θα βρίσκονται στα δικά μας χέρια.
Νίκος Πορτοκάλογλου: «Απλός στίχος, πυκνά νοήματα»
Από τότε που ήμουν πολύ νέος θυμάμαι τον εαυτό μου να λέει ότι το Top 5 των αγαπημένων μου αμερικανών τραγουδοποιών ήταν ο Μπομπ Ντίλαν, ο Πολ Σάιμον, ο Νιλ Γιανγκ, ο Μπρους Σπρίνγκστιν και – βέβαια – ο Λέοναρντ Κοέν. Ο τελευταίος άνετα θα έμπαινε στην πρώτη θέση. Οχι γιατί διεκδικώ κάποια αντικειμενική αλήθεια, αλλά επειδή έχει μια πολύ ιδιαίτερη θέση στην καρδιά μου. Ενας τραγουδοποιός που όταν τον ανακάλυψα έμεινα έκθαμβος από την απλότητα του στίχου και της μελωδίας. Ενώ περιείχε απίστευτα πυκνά νοήματα κατόρθωνε να έχει αυτή τη φαινομενικά απλή φόρμα στον στίχο. Ταυτόχρονα κάθε λέξη ήταν απροσδόκητη και μαγική, ενώ ο ίδιος έδινε μια διάσταση σχεδόν θρησκευτική ή μεταφυσική στον ερωτικό στίχο. Ποτέ δεν συμμερίστηκα επίσης ότι αξίζουν μόνο οι στίχοι του – για μένα ήταν ένας σπουδαίος μελωδός. Μάλιστα όταν ήμουν 19 χρόνων και έμαθα ότι ζει στην Υδρα, πήγα να τον συναντήσω και να του τραγουδήσω τα κομμάτια μου. Εφτασα όντως στην Υδρα, τον είδα να περνάει από μπροστά μου ένα βράδυ, με μαύρο πουκάμισο και μαύρο παντελόνι, «πάγωσα» και δεν κατάφερα ποτέ να του μιλήσω. Τώρα, λοιπόν, που ήρθε η πρόσκληση από τον γιο του, τον Ανταμ, να συμμετάσχω στο αφιέρωμα, ένιωσα τεράστια χαρά και τιμή.
INFO: ΚΠΙΣΝ, Ξέφωτο, 12 Σεπτεμβρίου, στις 21.00. Είσοδος ελεύθερη