Οι εικόνες από τον Καναδά θυμίζουν σκηνές αποκάλυψης. Ουρανοί βαμμένοι πορτοκαλί, πόλεις χαμένες μέσα σε ένα πυκνό πέπλο καπνού και εκατομμύρια πολίτες να καλούνται να περιορίσουν κάθε άσκοπη μετακίνηση.
Το φαινόμενο μπορεί να μοιάζει μακρινό, όμως οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι δεν αποτελεί ένα σενάριο που αφορά μόνο τη Βόρεια Αμερική.
Η Ελλάδα έχει ήδη ζήσει στιγμές κατά τις οποίες ο καπνός από μεγάλες πυρκαγιές σκέπασε το λεκανοπέδιο της Αττικής, μετατρέποντας την ατμόσφαιρα σε επικίνδυνη για την ανθρώπινη υγεία.
Και όσο η κλιματική κρίση εντείνει την ένταση και τη συχνότητα των ακραίων πυρκαγιών, το ερώτημα γίνεται ολοένα και πιο επίκαιρο: αν μια νέα μεγα-πυρκαγιά πλησιάσει την Αθήνα και οι πολίτες αναγκαστούν να παραμείνουν στα σπίτια τους, μπορούν πραγματικά να προστατευθούν από τον καπνό;
Το σενάριο είναι βγήκε από την πραγματικότητα
Δεν πρόκειται για θεωρητική άσκηση. Κατά τις μεγάλες πυρκαγιές στην Αττική, το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών κατέγραψε εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις αιωρούμενων μικροσωματιδίων PM2.5, τα οποία θεωρούνται από τους πιο επικίνδυνους ατμοσφαιρικούς ρύπους.
Στη μεγάλη πυρκαγιά του Αυγούστου του 2024, οι σταθμοί παρακολούθησης κατέγραψαν σε περιοχές της νότιας Αττικής συγκεντρώσεις που ξεπέρασαν ακόμη και τα 200 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο αέρα, ενώ σε πολλές ακόμη περιοχές οι τιμές ήταν πολλαπλάσιες από τα επίπεδα που θεωρούνται ασφαλή.
Αντίστοιχη επιβάρυνση είχε καταγραφεί και στις πυρκαγιές της Βαρυμπόμπης το 2021, όταν το νέφος καπνού κάλυψε μεγάλο μέρος της Αθήνας.
Τα PM2.5 είναι σχεδόν αόρατα. Έχουν διάμετρο μικρότερη από 2,5 μικρόμετρα και μπορούν να διεισδύσουν βαθιά στις κυψελίδες των πνευμόνων, ακόμη και να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος. Γι’ αυτό και οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι ο καπνός που βλέπουμε, αλλά τα σωματίδια που δεν μπορούμε να διακρίνουμε.
Μπορεί το σπίτι να γίνει καταφύγιο;
Η απάντηση είναι ναι, υπό προϋποθέσεις.
Οι ειδικοί συμφωνούν ότι ένα σωστά προετοιμασμένο σπίτι μπορεί να μειώσει σημαντικά την έκθεση στα επικίνδυνα σωματίδια. Το πρώτο βήμα είναι να παραμείνουν κλειστά όλα τα παράθυρα και οι εξωτερικές πόρτες όσο διαρκεί το επεισόδιο ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
Παράλληλα, καλό είναι να σφραγιστούν όσο γίνεται οι χαραμάδες γύρω από πόρτες και παράθυρα με μονωτική ταινία ή ακόμη και με πετσέτες, ώστε να περιοριστεί η είσοδος καπνού από το εξωτερικό περιβάλλον.
Η σωστή χρήση του κλιματιστικού
Πολλοί πιστεύουν ότι αρκεί να ανοίξουν το κλιματιστικό. Δεν είναι όμως τόσο απλό.
Αν το σύστημα διαθέτει δυνατότητα ανακυκλοφορίας, αυτή είναι η ρύθμιση που πρέπει να επιλεγεί, ώστε να μην εισάγεται αέρας από το εξωτερικό περιβάλλον. Στα κεντρικά συστήματα κλιματισμού οι ειδικοί προτείνουν φίλτρα υψηλής απόδοσης, ιδανικά κατηγορίας MERV-13 ή καλύτερης, εφόσον το επιτρέπει ο κατασκευαστής.
Στα περισσότερα ελληνικά σπίτια, ωστόσο, υπάρχουν επιτοίχιες μονάδες split. Αυτές μπορούν να δροσίσουν τον χώρο, αλλά τα συνηθισμένα φίλτρα τους δεν έχουν σχεδιαστεί για να συγκρατούν τα πολύ λεπτά σωματίδια που περιέχει ο καπνός μιας μεγάλης πυρκαγιάς.
Ο καθαριστής αέρα μπορεί να κάνει τη διαφορά
Η αποτελεσματικότερη λύση είναι ένας καθαριστής αέρα με φίλτρο HEPA, ο οποίος μπορεί να συγκρατήσει μεγάλο ποσοστό των επικίνδυνων μικροσωματιδίων.
Αν υπάρχει μόνο μία τέτοια συσκευή στο σπίτι, οι ειδικοί συνιστούν να δημιουργηθεί ένα «καθαρό δωμάτιο», όπου θα παραμένουν τα μέλη της οικογένειας τις περισσότερες ώρες της ημέρας, ιδιαίτερα παιδιά, ηλικιωμένοι και άτομα με αναπνευστικά προβλήματα.
Εναλλακτικά, έρευνες της Υπηρεσίας Προστασίας Περιβάλλοντος των ΗΠΑ (EPA) έχουν δείξει ότι ακόμη και ένας αυτοσχέδιος καθαριστής αέρα, με ανεμιστήρα και φίλτρο υψηλής απόδοσης, μπορεί να μειώσει αισθητά τη συγκέντρωση των μικροσωματιδίων σε έναν κλειστό χώρο.
Πρόκειται για μια λύση χαμηλού κόστους που έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως σε περιοχές των Ηνωμένων Πολιτειών που πλήττονται κάθε χρόνο από εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές.
Τα λάθη που πρέπει να αποφύγουμε
Όσο ο καπνός παραμένει πυκνός, οι ειδικοί συνιστούν να αποφεύγεται οτιδήποτε επιβαρύνει επιπλέον τον αέρα μέσα στο σπίτι. Κεριά, τζάκια, ψησίματα που παράγουν καπνό ή ακόμη και η εκτεταμένη χρήση εστιών αερίου μπορούν να αυξήσουν τη συγκέντρωση μικροσωματιδίων.
Παράλληλα, αν κάποιος εμφανίσει έντονο βήχα, δύσπνοια, σφίξιμο στο στήθος ή δυσκολία στην αναπνοή, δεν θα πρέπει να αγνοήσει τα συμπτώματα. Οι γιατροί τονίζουν ότι, ιδιαίτερα για τα άτομα που ανήκουν σε ευπαθείς ομάδες, μπορεί να απαιτηθεί άμεση ιατρική εκτίμηση.
Η επόμενη μεγάλη πυρκαγιά δεν θα είναι έκπληξη
Οι πυρκαγιές στον Καναδά αποτελούν μια ακόμη υπενθύμιση ότι η απειλή δεν σταματά εκεί όπου τελειώνουν οι φλόγες. Ο καπνός μπορεί να ταξιδέψει εκατοντάδες ή ακόμη και χιλιάδες χιλιόμετρα, μεταφέροντας επικίνδυνα σωματίδια σε περιοχές που δεν απειλούνται άμεσα από τη φωτιά.
Η Ελλάδα έχει ήδη βιώσει ανάλογες καταστάσεις. Οι μετρήσεις του Εθνικού Αστεροσκοπείου επιβεβαιώνουν ότι οι κάτοικοι της Αττικής έχουν αναπνεύσει στο πρόσφατο παρελθόν αέρα με εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις μικροσωματιδίων εξαιτίας μεγάλων δασικών πυρκαγιών.
Το συμπέρασμα είναι σαφές: η εικόνα του Καναδά δεν είναι τόσο μακρινή όσο φαίνεται. Και όσο οι ακραίες πυρκαγιές γίνονται συχνότερες λόγω της κλιματικής κρίσης, η σωστή προετοιμασία των νοικοκυριών μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με την προετοιμασία των ίδιων των κρατικών μηχανισμών.