Το σχολικό διάλειμμα φτάνει προς το τέλος. Η Ειρήνη Κ. εκπαιδευτικός πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης ανεβαίνει τις σκάλες όταν βρίσκεται μπροστά σε καυγά μαθητών. «Ο μπαμπάς μου είναι ναζί, να με φοβάσαι εμένα, ακούς;» Κάποια παιδιά γελάνε. Ένα αγόρι στέκεται φοβισμένο.
Οι εκπαιδευτικοί γίνονται καθημερινά μάρτυρες μιας ανησυχητικής σχολικής παραβατικότητας. Ο εκφοβισμός αντλεί από την ακραία ρητορική μίσους, τον ρατσισμό, τον σεξισμό ενηλίκων. Όταν ένα παιδί δημοτικού χρησιμοποιεί τον όρο «ναζί» για να εκφοβίσει έναν συμμαθητή του, δεν διαθέτει ιστορική ή πολιτική συνείδηση. Διαθέτει, ωστόσο, επίγνωση της απειλής που κουβαλά η λέξη.
«Στα διαλείμματα ακούς φράσεις που δεν μπορούν να έχουν γεννηθεί στο μυαλό ενός παιδιού οκτώ ή εννέα ετών. Ακούς απειλές με πολιτικό ή ρατσιστικό περιεχόμενο, υποτιμητικά σχόλια για τη φτώχεια ή την καταγωγή ενός συμμαθητή, ακόμη και σκληρή σεξιστική γλώσσα. Το πιο ανησυχητικό όμως δεν είναι τι λένε τα παιδιά, αλλά τι συμβαίνει όταν καλείς τους γονείς. Αντί να προβληματιστούν, πολλοί απαντούν αμυντικά ή επιθετικά, λέγοντας «δεν θα μας πείτε εσείς πως θα μεγαλώσουμε το παιδί μας». Κάποιες φορές η επίθεση μπορεί να προκαλέσει φόβο, δεν ξέρουμε πως να το χειριστούμε οι εκπαιδευτικοί» αναφέρει η Ειρήνη Κ.
Σε πολλές περιπτώσεις, όταν καθηγητές επιχειρούν να παρέμβουν και να καλέσουν τους γονείς για να συζητήσουν περιστατικά εκφοβισμού έρχονται αντιμέτωποι με την άρνηση, την επιθετικότητα ή την πλήρη συγκάλυψη. Η φράση «το παιδί μου ξέρει να αμύνεται» ή «αυτά λέγονται παντού» ακούγεται συχνά στα γραφεία των διευθυντών, ακυρώνοντας στην πράξη κάθε παιδαγωγική προσπάθεια αποδόμησης της βίας.
Πώς οφείλουν οι εκπαιδευτικοί να αντιδράσουν απέναντι στην ακροδεξιά ρητορική στα σχολεία;
Ο Κωστής Παπαϊωάννου, εκπαιδευτικός, διευθυντής του Σημείου για τη Μελέτη και την Αντιμετώπιση της Ακροδεξιάς αναλύει το ρόλο των εκπαιδευτικών στην καλλιέργεια δημοκρατικής συνείδησης στα παιδιά.
«Το βουητό του νεοφασισμού στο σχολείο μπορεί να ξεκινά χαμηλό, μια σβάστικα σε ένα θρανίο, ένα ρατσιστικό σχόλιο αλλά μετά δυναμώνει. Ένα σύνθημα στη σχολική γιορτή, μια επιθετική διακοπή του μαθήματος. Μπορεί να φτάσει στη στοχοποίηση παιδιών ή εκπαιδευτικών, στη στρατολόγηση ανηλίκων. Γυρεύει να επιβληθεί, να τρομάξει όσους αντιδρούν», δηλώνει ο κ. Παπαϊωάννου.
«Μια συχνή στάση των καθηγητών είναι να κάνουν πως δεν ακούν, αποφεύγουν να σταθούν απέναντί του, νιώθουν μόνοι χωρίς υποστήριξη ή υποκύπτουν στο “πού να μπλέκουμε”. Μόνο που ο νεοφασισμός στα σχολεία δεν είναι γρίπη, δε θα περάσει χωρίς συντεταγμένη αντίδραση. Όσο βρίσκει χώρο απλώνεται. Ο επιθετικός, μισανθρωπικός λόγος, η αλλοίωση της ιστορικής αλήθειας, η υπονόμευση της μαθησιακής διαδικασίας για το Ολοκαύτωμα, την Κατοχή ή το Πολυτεχνείο, η ρητορική του μίσους για τους μετανάστες ή τον γάμο των ομόφυλων δεν μπορούν να γίνονται ανεκτά.
Δεν είναι μια άποψη ο φασισμός, δεν καλύπτεται από επίκληση στην ελευθερία της γνώμης. Κανένα μέλος σχολικής κοινότητας δε μπορεί να ανέχεται λόγο που προπαγανδίζει τον αποκλεισμό, τη στοχοποίηση ομάδων, την άρνηση θεμελιωδών δικαιωμάτων. Με το μίσος δεν υπάρχει διάλογος.
Για τον κ. Παπαϊωάννου ο ρόλος των εκπαιδευτικών είναι ξεκάθαρος. «Ως εκπαιδευτικός έχω χρέος να αντιδράσω. Όταν ακούσω λόγο που προσβάλλει, στοχοποιεί, απειλεί, όταν δω το σύμβολο μιας ναζιστικής εγκληματικής οργάνωσης, όταν ακούσω το σύνθημα της βίας έχω ένα παιδαγωγικό χρέος: ψύχραιμα, νηφάλια και αποστασιοποιημένα, πρέπει να διακόψω την έκφραση μισαλλοδοξίας.
Πρέπει να πω “στην τάξη μου, στο σχολείο μου δεν είναι ανεκτός λόγος ή πράξεις που πληγώνουν, εκφοβίζουν, στοχοποιούν”. Πρέπει να σταματήσω το μάθημα, να κάνω μια τομή στο χρόνο. Να δείξω ότι δεν είναι κανονικότητα το μίσος. Δε νοείται ανοχή.
Ας είναι σαφές ότι η αντίδραση αυτή δεν είναι πολιτική διαφωνία. Δεν «πολιτικολογεί» όποιος μιλήσει για τα εγκλήματα του φασισμού. Δεν εκφεύγει του παιδαγωγικού της ρόλου η καθηγήτρια που θα μιλήσει για την αξία της ισότητας, της δημοκρατίας και της ελευθερίας απέναντι στις φωνές ρατσισμού και του εθνικισμού. Επιτελεί την ουσία, ενισχύει τον πυρήνα του παιδαγωγικού της ρόλου. Η ρητή, θαρραλέα διδακτική αντίθεση στον νεοφασισμό είναι υπεράσπιση του θεμελιώδους ρόλου του σχολείου με βάση τους νόμους που επιβάλλουν την καλλιέργεια δημοκρατικής συνείδησης στα παιδιά».
Σύμφωνα με τον κ. Παπαϊωάννου η αντίδραση των εκπαιδευτικών πρέπει να είναι άμεση αλλά με προσοχή. «Οφείλω να αντιδράσω άμεσα και ψύχραιμα, χωρίς προσβολές ή αντιπαράθεση. Να δείξω στα υπόλοιπα παιδιά ότι δε μένει αναπάντητη η ρητορική του μίσους. Ότι υπάρχει ένα πλαίσιο που τα καλύπτει. Οφείλω να δείξω στα θύματα του ρατσιστικού λόγου ότι δεν μένω απαθής, ότι μπορούν να νιώθουν ασφαλή.»
«Σκοπός δεν είναι να διαπομπεύσω ή να στιγματίσω τον φορέα του φασιστικού λόγου αλλά με βάση τις προβλεπόμενες διαδικασίες να σταθώ απέναντι στον λόγο αυτόν και να δράσω παιδαγωγικά. Να εξηγήσω ότι δεν είναι “πλάκα” η σβάστικα, δεν είναι “σχολική αταξία” ο ρατσιστικός οχετός. Και αυτό πρέπει οι Σύλλογοι Διδασκόντων να το περιλαμβάνουν στον σχολικό κανονισμό και να τον εφαρμόζουν με συνέπεια.
«Το σχολείο και όσοι εργαζόμαστε σε αυτό καλείται να θέτει όρια με βάση ένα πλαίσιο αρχών. Κανένας μαθητής ή μαθήτρια δεν έχει το δικαίωμα να απειλεί ή να εκφοβίζει. Όπως η Ιστορία, έτσι και η εκπαίδευση δεν είναι ουδέτερη απέναντι στα εγκλήματα του ναζισμού. Είναι καταστατικά αντίθετη.
Φυσικά η αντιμετώπιση δεν αποτελεί ατομική υπόθεση ενός εκπαιδευτικού. Είναι θέμα της Διεύθυνσης και του Συλλόγου Διδασκόντων. Είναι θέμα και των γονέων και κηδεμόνων. Οφείλουν να αντιληφθούν ότι ένα σχολείο που ανέχεται τέτοιες συμπεριφορές είναι αναπόφευκτο να διολισθήσει στη βία. Δεν είναι ένα σχολείο ασφαλές για τα παιδιά τους.»