Η αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για έναν σημαντικό συγγραφέα δεν οφείλεται μόνο στην αναγνώριση της λογοτεχνικής του αξίας αλλά και στο γεγονός ότι η εποχή εξακολουθεί να επιβεβαιώνει τον πυρήνα του έργου του. Κι αν ο Αλέξανδρος Κοτζιάς (1926-1992) δεν έπαψε ποτέ να μας αφορά, η φετινή εκατονταετηρίδα από τη γέννησή του έγινε αφορμή να επανέλθει στην επικαιρότητα με πληθώρα εκδηλώσεων.
Η πρόσφατη ημερίδα της Εταιρείας Συγγραφέων, λίγο πιο πριν η Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης και η Εθνική Βιβλιοθήκη και τώρα το συνέδριο του τμήματος Φιλολογίας του ΕΚΠΑ (12-13 Νοεμβρίου) έδωσαν δείγματα ενός αμείωτου δημόσιου και ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος. Οι επανεκδόσεις έργων του από τις εκδόσεις Πατάκη, έξοχα υπομνηματισμένες από τη Μαρία Ρώτα και τον Μιχαήλ Καλαβρό, με πιο πρόσφατη τη σπαρταριστή «Φανταστική περιπέτεια», ενισχύουν τη δυνατότητα για νέες αναγνώσεις.
Με την «Πολιορκία», τον «Γενναίο Τηλέμαχο», την «Αντιποίηση αρχής», «Τα Παιδιά του Κρόνου» ο πεζογράφος Κοτζιάς περιέγραψε σταθερές παθογένειες του ελληνικού δημόσιου και κοινωνικού βίου: τη διαφθορά, την εχθροπάθεια, τη μισαλλοδοξία, την παραλυσία του κράτους δικαίου, τη βία και κυρίως την ύπαρξη ενός «κανονικοποιημένου» παρακράτους με ποικίλες παραφυάδες. Το έργο του είναι μια επώδυνη μυθοπλαστική καταβύθιση στις γκρίζες ζώνες της Ιστορίας και των συλλογικών μας ηθών, στον εγκλωβισμό της κοινωνίας από αόρατους, παντοδύναμους και δομικά αμετακίνητους μηχανισμούς που εκτρέφουν και διαιωνίζουν το Κακό.
Οι αρνητικοί του ήρωες, πάντοτε εντός ή πέριξ του συστήματος και των λογής εξουσιών, λειτουργούν ως αρχέτυπα ενός αδιόρθωτου ελληνικού παραδείγματος. Πρόκειται για έναν αναγνωρίσιμο και απεχθή ανθρωπότυπο που όχι μόνο επιβιώνει σε όλες τις καταστάσεις αλλά και ανελίσσεται. Ο Μηνάς Παπαθανάσης και ο Μένιος Κατσαντώνης, ο δωσίλογος δηλαδή της Κατοχής και ο χαφιές του Πολυτεχνείου, και από κοντά ο Αλέξανδρος Καπάνταης, ο αλαζονικός νάρκισσος παραλογοτέχνης του κρατικοδίαιτου πολιτισμικού λαϊκισμού της Μεταπολίτευσης, είναι ουσιαστικά όλοι μαζί ένα πρόσωπο που μετασχηματίζεται προς το γκροτέσκο μέσα στο ιστορικό και πολιτισμικό continuum προς το γκροτέσκο, καταλήγοντας ίσως στους «Φραπέδες» και τους «Χασάπηδες» των καιρών μας.
Ο Κοτζιάς είναι πολιτικός συγγραφέας με εντυπωσιακά σύγχρονους όρους. Δεν αντιμετωπίζει την πολιτική ως πολιτικολογία ή αφηρημένη ιδεολογική αντιπαράθεση. Το «πολιτικό» είναι γι’ αυτόν η καθολικότητα της ανθρώπινης εμπειρίας. Ως πεζογράφος υιοθέτησε, αφηγηματικά και πολιτικά, μια ηθική της απόστασης (όχι του ισαποστακισμού) από παραταξιακούς μανιχαϊσμούς και πολώσεις, εξαίροντας την πολλαπλή ευθύνη του συγγραφέα: ηθική, καλλιτεχνική, επαγγελματική. Οι ήρωές του συχνά βασανίζονται από διλήμματα, αμφιταλαντεύονται ανάμεσα στο καλό και το κακό, προσπαθώντας μάταια να δώσουν ένα ηθικό νόημα στο εγώ τους. Ετσι, η ηθικοπολιτική διάσταση του έργου του συναντάται σήμερα με νέες αναγνωστικές δεκτικότητες μιας ευρύτερης «ηθικής στροφής» στην ανάγνωση της λογοτεχνίας που την πιάνει κανείς στον αέρα.
Θα αντιτείνει κανείς ότι τα έργα του δεν δίνουν άμεσες απαντήσεις στο παρόν. Μα ακριβώς αυτό βρίσκουν συναρπαστικό οι νεότεροι αναγνώστες, συγγραφείς και μελετητές που ασχολούνται μαζί του. Το γεγονός ότι οι ερωτήσεις που έθεσε παραμένουν αναπάντητες, οι αντιφάσεις που ανέδειξε εξακολουθούν να μας συνοδεύουν. Τα έργα του δεν προσφέρουν εύκολες ερμηνείες για… «τη σωστή πλευρά της Ιστορίας» και ο ίδιος εξάλλου γύρευε «κάτι πιο αληθινό από την ιστορική αλήθεια». Εναν τρόπο να μιλήσει για το παρόν και την ανθρώπινη συνθήκη χωρίς να τον καταπιεί η επικαιρότητα. Μια πεζογραφία που μπορεί να εστιάζει στην πραγματικότητα και να παραμένει πολιτική χωρίς αισθητικές εκπτώσεις, αφού το κοινωνικό νόημα υποβάλλεται στην αφηγηματική βάσανο της γλώσσας, του ύφους, της πλοκής, των χαρακτήρων.
Ο Κοτζιάς είναι, δυστυχώς, ένας επίκαιρος συγγραφέας. Δυστυχώς, όχι επειδή η Ιστορία επαναλαμβάνεται, αλλά γιατί η πολιτική και κοινωνική δομή που αναδεικνύει το έργο του, παραμένει ανθεκτική. Τώρα που τα ιδεολογικά προτάγματα έχουν υποχωρήσει, ο Κοτζιάς μαζί ίσως με τον φίλο του Αντρέα Φραγκιά, είναι οι δύο πιο «σύγχρονοι» μεταπολεμικοί πεζογράφοι. Ας τους ανακαλύψουμε ξανά.