Η απώλεια των δύο χειριστών του F-4 Phantom στην περιοχή της Τανάγρας είναι, πάνω απ’ όλα, μια ανθρώπινη τραγωδία.
Αυτή τη στιγμή η αρμόδια επιτροπή της Πολεμικής Αεροπορίας (ΠΑ) διερευνά τα αίτια. Και σωστά. Δεν είναι δουλειά της κοινωνίας να αποφασίσει, βλέποντας ένα βίντεο στο διαδίκτυο, αν έφταιξε το πλήρωμα, το αεροσκάφος, μια βλάβη ή κάτι άλλο. Αυτό είναι δουλειά των έμπειρων διερευνητών της ΠΑ. Η δουλειά της κοινωνίας είναι να ζητά να γνωρίζει τι μάθαμε από το δυστύχημα.
Στον αεροπορικό χώρο, η διερεύνηση ενός δυστυχήματος δεν έχει ως πρωταρχικό στόχο να βρει έναν ένοχο. Στόχος είναι να ανασυνθέσει την αλυσίδα των γεγονότων, να εντοπίσει τους παράγοντες που συνέβαλαν και να παράγει lessons learned, ώστε να μειωθεί η πιθανότητα επανάληψης.
Και εδώ υπάρχει ένα ενδιαφέρον ελληνικό παράδοξο.
Το 2015 ένα ελληνικό F-16 συνετρίβη στο Albacete της Ισπανίας, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους Έλληνες και Γάλλοι αεροπόροι. Το γαλλικό Bureau d’Enquêtes et d’Analyses pour la sécurité de l’aéronautique d’État (BEA-É) δημοσίευσε επίσημο Safety Investigation Report για το στρατιωτικό ατύχημα. Το πόρισμα είναι διαθέσιμο δημόσια στην ιστοσελίδα του γαλλικού Υπουργείου Άμυνας.
Πόσοι από εμάς μπήκαμε ποτέ στον κόπο να το διαβάσουμε;
Και ακόμη σημαντικότερο:
Πόσοι γνωρίζουμε ότι υπάρχει;
Η σύγκριση είναι ενδιαφέρουσα όχι για να καταδείξει ποιος έχει «δίκιο», αλλά για να αναδείξει μια διαφορετική προσέγγιση στην κουλτούρα ασφάλειας: η τεχνική διερεύνηση μπορεί να παράγει γνώση που είναι χρήσιμη πολύ πέρα από τους άμεσα εμπλεκόμενους.
Και τι ισχύει στην Ελλάδα;
Ο Ν.4407/2016 προβλέπει ότι η διερεύνηση των ατυχημάτων των Ενόπλων Δυνάμεων αποσκοπεί αποκλειστικά στην εξακρίβωση των αιτιών και των συνθηκών, ώστε να λαμβάνονται μέτρα πρόληψης και όχι στην απόδοση υπαιτιότητας. Προβλέπει επίσης ότι η τελική έκθεση περιλαμβάνει τα αίτια και τα μέτρα πρόληψης.
Και εδώ βρίσκεται το παράδοξο.
Η ίδια διάταξη ορίζει ότι η έκθεση και ο φάκελος της διερεύνησης αποτελούν διαβαθμισμένο υλικό που εμπίπτει στην έννοια του στρατιωτικού απορρήτου.
Το πραγματικό ερώτημα είναι:
Πόσα από τα safety lessons ενός στρατιωτικού ατυχήματος μπορούμε, και πρέπει, να γνωρίζουμε ως κοινωνία;
Δεν ζητά κανείς τη δημοσιοποίηση επιχειρησιακών μυστικών ή διαβαθμισμένων πληροφοριών. Ζητάμε κάτι πολύ απλούστερο:
Τι συνέβη; Γιατί συνέβη; Και τι άλλαξε ώστε να μην ξανασυμβεί;
Τα ίδια ερωτήματα αφορούν και το δυστύχημα του T-2E στην Καλαμάτα, στις 27 Δεκεμβρίου 2023.
Γιατί η πραγματική αξία μιας διερεύνησης δεν βρίσκεται μόνο στο πόρισμα που γράφτηκε.
Βρίσκεται στη γνώση που παράχθηκε, στις αλλαγές που έγιναν και στα μαθήματα που μεταφέρθηκαν στην επόμενη γενιά.
Στον αεροπορικό χώρο υπάρχει μια θεμελιώδης αρχή:
Δεν τιμούμε πραγματικά αυτούς που χάθηκαν απλώς όταν τους θυμόμαστε. Τους τιμούμε όταν μαθαίνουμε από όσα συνέβησαν.
Ο Ηλίας Λάππας είναι απόφοιτος της Σχολής Ικάρων (έτος 2000, 48η σειρά Μηχανικών) και senior lecturer στο University of South Wales.