Η νύχτα του Μαΐου του 1941, όταν ο Μανώλης Γλέζος μαζί με τον Λάκη Σάντα κατέβασαν τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη, θα αρκούσε για να του εξασφαλίσει μια θέση στην ιστορία. Ο ίδιος, όμως, δεν αρκέστηκε ποτέ σε αυτήν.
Με την πεισματική παρουσία του στη δημόσια ζωή μέχρι το τέλος, με τους αγώνες, τις διεκδικήσεις και τις διαρκείς αναζητήσεις του, πρόσθετε συνεχώς νέα κεφάλαια σε μια διαδρομή που διέσχισε μεγάλο μέρος του ελληνικού 20ού αιώνα και έφτασε στις αναμετρήσεις του 21ου. Η πρόσκτηση του αρχείου του από τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) μάς προσκαλεί να γνωρίσουμε αυτή τη διαδρομή στην έκταση και στην πολυπλοκότητά της.
Η πολύτιμη δωρεά των παιδιών του, Μαρίας και του Νίκου Γλέζου, συνεχίζει μια προσπάθεια που είχε ξεκινήσει ο ίδιος ο πατέρας τους. Ο Γλέζος συγκέντρωνε και οργάνωνε συστηματικά τα ίχνη της δράσης του, διατηρώντας μια ιδιαίτερη σχέση με το παρελθόν: το είχε ζήσει, το μελετούσε, παρενέβαινε στις δημόσιες συζητήσεις για την ερμηνεία του.
Δημοσίευμα της «Αυγής» σχετικά με τη συζήτηση στη Βουλή για την απελευθέρωση του Μανώλη Γλέζου, 7 Φεβρουαρίου 1961
Ήξερε από πρώτο χέρι ότι η ιστορία της Αντίστασης υπήρξε και πεδίο σύγκρουσης για την αναγνώριση, τη δικαίωση, τη θέση των ανθρώπων στη συλλογική μνήμη. Η μέριμνά του για τα τεκμήρια αποτελεί μέρος αυτής της μακράς εμπλοκής με την ιστορία.
Δημοσίευμα σχετικά με τη συλλογή υπογραφών στο πλαίσιο της εκστρατείας για την αποφυλάκιση του Μ. Γλέζου, 1961
Το κύριο βάρος του σωζόμενου αρχείου βρίσκεται στη Μεταπολίτευση και στις δεκαετίες που ακολούθησαν, χωρίς να λείπουν σημαντικά τεκμήρια για την προηγούμενη διαδρομή του. Η ένταξή του στα ΑΣΚΙ εμπλουτίζει ένα ευρύτερο σύνολο συλλογών που διατρέχει την ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας από τη δεκαετία του 1940 μέχρι τις μέρες μας. Το αρχείο της ΕΔΑ, τα αρχεία πολιτικών φορέων και προσώπων της Αριστεράς, οι συλλογές για την Αντίσταση, τις πολιτικές διώξεις, τη δικτατορία και τα κοινωνικά κινήματα προσφέρουν πολλαπλά σημεία συνάντησης με τη ζωή και τη δράση του.
Κάρτα με εγχάρακτο δίσκο βινυλίου, έκδοση ελλήνων πολιτικών προσφύγων στην Τσεχοσλοβακία, στο πλαίσιο της καμπάνιας για την απελευθέρωση του Μανώλη Γλέζου, 1961
Σε αυτές τις διασταυρώσεις βρίσκεται μια ιδιαίτερη αξία της πρόσκτησης. Η προσωπική διαδρομή μπορεί να μελετηθεί μέσα στις συλλογικές διεργασίες της εποχής της, ενώ οι πολιτικοί και κοινωνικοί αγώνες φωτίζονται μέσα από την εμπειρία ενός ανθρώπου που συμμετείχε σε αυτούς επί δεκαετίες. Ανοίγονται έτσι δυνατότητες να αναζητήσουμε συνέχειες και τομές, σχέσεις ανάμεσα σε διαφορετικές γενιές, μετασχηματισμούς ιδεών και μορφών δράσης. Το νέο αρχείο συμπληρώνει τις υπάρχουσες συλλογές και συγχρόνως μας καλεί να επιστρέψουμε σε αυτές με καινούργια ερωτήματα.
Χειρόγραφο σημείωμα του Μανώλη Γλέζου με καταγραφές από την εξερχόμενη επιστολογραφία του στη διάρκεια της εξορίας του, 1969
Για να γίνουν όλα αυτά δυνατά, χρειάζεται η υπομονετική, συχνά αθέατη εργασία του αρχείου. Τη σημαντική αυτή δουλειά ανέλαβε η Αγγελική Χριστοδούλου, με την ταξινόμηση και την περιγραφή του υλικού, που επιτρέπουν πλέον τη συστηματική αξιοποίησή του στην έρευνα. Η ολοκλήρωση της εργασίας της ανοίγει τον δρόμο για νέες μελέτες και αναγνώσεις, πέρα από τις βεβαιότητες που συνοδεύουν μια τόσο αναγνωρίσιμη μορφή.
Η φροντίδα για το αρχείο συνεχίζεται με το άνοιγμά του στην έρευνα και στην κοινωνία. Αυτή είναι και η ευθύνη που αναλαμβάνουν τα ΑΣΚΙ, ανταποκρινόμενα στην εμπιστοσύνη της οικογένειας Γλέζου και υπηρετώντας την ιδρυτική τους δέσμευση στα ανοιχτά αρχεία. Στην περίπτωση του Γλέζου, η πρόσβαση στα τεκμήρια επιτρέπει στις νεότερες γενιές να συναντήσουν, πίσω από το οικείο πρόσωπο και το ισχυρό σύμβολο, έναν άνθρωπο που επέμενε να παίρνει θέση στον κόσμο. Και να θέσουν τα δικά τους ερωτήματα στη ζωή και στην εποχή του.
Ο Μάνος Αυγερίδης είναι ιστορικός, διευθυντής των ΑΣΚΙ