Η Ελβετία ετοιμάζεται να ανοίξει για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες τα μυστικά αρχεία που αφορούν τον διαβόητο ναζί εγκληματία πολέμου Γιόζεφ Μένγκελε, γνωστό ως «Άγγελο του Θανάτου» του Άουσβιτς. Η απόφαση της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Πληροφοριών θεωρείται ιστορικής σημασίας, καθώς επί χρόνια ιστορικοί και ερευνητές ζητούσαν πρόσβαση στους σφραγισμένους φακέλους που ενδέχεται να αποκαλύψουν άγνωστες πτυχές της μεταπολεμικής δράσης του.
Ο Μένγκελε υπηρέτησε ως γιατρός των SS στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς, όπου έγινε διαβόητος για τα φρικιαστικά ιατρικά πειράματα που πραγματοποιούσε κυρίως σε παιδιά και δίδυμα αδέλφια, αλλά και για τη συμμετοχή του στις επιλογές κρατουμένων που οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων. Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου κατάφερε να διαφύγει από την Ευρώπη χρησιμοποιώντας πλαστά στοιχεία και ταξιδιωτικά έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού που εξασφάλισε μέσω του ελβετικού προξενείου στη Γένοβα.
Για δεκαετίες θεωρούνταν βέβαιο ότι έζησε στη Νότια Αμερική, κυρίως σε Αργεντινή, Παραγουάη και Βραζιλία. Ωστόσο, ιστορικοί εκτιμούν ότι ενδέχεται να επέστρεψε κρυφά στην Ελβετία, παρά το διεθνές ένταλμα σύλληψης εις βάρος του.
Η Ελβετή ιστορικός Ρεγκούλα Μπόχσλερ υποστηρίζει ότι υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις για μυστική παρουσία του Μένγκελε στη χώρα τη δεκαετία του 1960. Στο πλαίσιο έρευνάς της εντόπισε στοιχεία σύμφωνα με τα οποία οι αυστριακές μυστικές υπηρεσίες είχαν προειδοποιήσει τις ελβετικές αρχές ότι ο ναζί φυγάς ταξίδευε με ψευδώνυμο και πιθανόν βρισκόταν σε ελβετικό έδαφος.
Παράλληλα, αστυνομικά αρχεία της Ζυρίχης δείχνουν ότι η σύζυγός του είχε νοικιάσει διαμέρισμα κοντά στο αεροδρόμιο, το οποίο τέθηκε υπό παρακολούθηση το 1961. Οι αρχές είχαν καταγράψει τη γυναίκα του να συνοδεύεται από άγνωστο άνδρα, χωρίς ποτέ να επιβεβαιωθεί αν επρόκειτο για τον ίδιο τον Μένγκελε.
Τα επίμαχα αρχεία παρέμεναν μέχρι σήμερα σφραγισμένα, με τις ελβετικές αρχές να απορρίπτουν επανειλημμένα αιτήματα πρόσβασης. Μάλιστα, το 2019 είχε γνωστοποιηθεί ότι οι φάκελοι θα παρέμεναν κλειστοί έως το 2071 για λόγους εθνικής ασφάλειας και προστασίας προσωπικών δεδομένων.
Υπό την πίεση ιστορικών και δικαστικών προσφυγών, η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών ανακοίνωσε τελικά ότι θα επιτρέψει πρόσβαση στο υλικό, χωρίς όμως να έχει ξεκαθαρίσει ακόμη τους όρους δημοσιοποίησης. Ορισμένοι ερευνητές εκφράζουν φόβους ότι μεγάλο μέρος των εγγράφων θα δοθεί λογοκριμένο.
Ιστορικοί εκτιμούν ότι τα αρχεία ενδέχεται να φωτίσουν όχι μόνο τις κινήσεις του Μένγκελε, αλλά και πιθανές επαφές των ελβετικών αρχών με ξένες μυστικές υπηρεσίες, όπως η Μοσάντ, η οποία εκείνη την περίοδο κυνηγούσε ναζί φυγάδες στη Νότια Αμερική.
Ο Μένγκελε δεν συνελήφθη ποτέ ούτε λογοδότησε για τα εγκλήματά του. Πέθανε στη Βραζιλία το 1979 με ψεύτικη ταυτότητα, ενώ η πραγματική του ταυτότητα επιβεβαιώθηκε οριστικά το 1992 μέσω εξετάσεων DNA.
Παρά τον θάνατό του, το μυστήριο γύρω από τη διαδρομή και τις πιθανές διασυνδέσεις του παραμένει ζωντανό. Το άνοιγμα των αρχείων ίσως αποκαλύψει εάν ο «Άγγελος του Θανάτου» επέστρεψε πράγματι μυστικά στην Ελβετία και κατά πόσο οι αρχές γνώριζαν ή συγκάλυψαν την παρουσία του.