H καταγραφή του γερμανού γιατρού και φυσιοδίφη Dr. Theodor Erhard, ο οποίος αγάπησε την Ελλάδα κι έμεινε μόνιμα στη Σύρο, στο βιβλίο του «Η πανίδα των Κυκλάδων» το 1858 αποτελεί την πρώτη σύγχρονη τεκμηριωμένη καταγραφή για την ύπαρξη καρχαριών στις ελληνικές θάλασσες.
Το στοιχείο αυτό… το «αλιεύσαμε» από τη μεγάλη επιστημονική δημοσίευση της περιβαλλοντικής οργάνωσης iSea, η οποία δημοσιεύθηκε πρόσφατα και καταρρίπτει τους μύθους που παρουσιάζουν την εμφάνιση καρχαριών σε διάφορες περιοχές της χώρας μας ως κάτι το πρωτοφανές. Οπως υποστηρίζουν οι μελετητές, τα επιστημονικά δεδομένα αποδεικνύουν ότι οι καρχαρίες και τα σαλάχια αποτελούν φυσικό κομμάτι των ελληνικών θαλασσών εδώ και εκατομμύρια χρόνια με δεκάδες είδη να έχουν καταγραφεί σε πολλές και διαφορετικές περιοχές – λεπτομερείς περιγραφές υπάρχουν ήδη από τον Αριστοτέλη στο έργο του «Περί τα ζώα ιστορίαι».
Παρά τη θεαματική αύξηση της γνώσης για τους καρχαρίες και τα σαλάχια τις δύο τελευταίες δεκαετίες, η πληροφόρηση σχετικά με τη χωρική κατανομή τους παραμένει περιορισμένη, με τις περισσότερες μελέτες να επικεντρώνονται σε ζητήματα που αφορούν τη βιολογία τους και την αλιεία. Η μελέτη της iSea ρίχνει φως στην κατανομή των χονδριχθύων (καρχαριών, σαλαχιών και χιμαιρών) που φιλοξενούνται στις ελληνικές θάλασσες, μέσα από την ανασκόπηση της συνολικά διαθέσιμης βιβλιογραφίας και ιστορικών καταγραφών, συνδυάζοντας πολύτιμη νέα γνώση βάσει επιστημονικών δεδομένων που έχουν συλλεγεί στο πλαίσιο ερευνητικών προγραμμάτων της περιβαλλοντικής οργάνωσης iSea από το 2018, τοπικής οικολογικής γνώσης και παρατηρήσεων της Επιστήμης των Πολιτών.
Από την επικήρυξη στην προστασία
«Τα τελευταία χρόνια διεθνώς αυξάνεται η έρευνα για τους καρχαρίες», λέει στα «ΝΕΑ» ο υπεύθυνος Διατήρησης της Περιβαλλοντικής Οργάνωσης iSea, Ιωάννης Γιώβος. «Η παγκόσμια κοινότητα κινείται, όπως κινήθηκε πριν από πολλά χρόνια στην αντιμετώπιση των δελφινιών – ήταν επικηρυγμένα και έγιναν προστατευόμενα. Οι καρχαρίες είναι τα νέα “δελφίνια”. Το θέμα φυσικά είναι πιο σύνθετο: τα είδη των καρχαριών είναι περισσότερα, υπάρχει μεγαλύτερη αλληλεπίδραση με την αλιεία, αρκετά είδη καταναλώνονται. Ομως, αναλύοντας την παγκόσμια νομοθεσία διαπιστώνουμε ότι η διεθνής κοινότητα αντιμετωπίζει ολοένα και περισσότερο τα ζώα αυτά, ως αναντικατάστατα στοιχεία της θαλάσσιας ζωής, με κρίσιμο οικολογικό ρόλο».
Μέσα από τη μελέτη συνολικά 5.596 διαθέσιμων καταγραφών στην έρευνα αναδεικνύεται η ιστορική παρουσία 62 ειδών: 33 ειδών καρχαριών, 28 ειδών σαλαχιών και 1 είδους χίμαιρας, σε διαφορετικές περιοχές σε ολόκληρη τη χώρα. Πιο κοινά είδη καρχαριών είναι το Σκυλάκι ή γάτος (Scyliorhinus canicula), o Γκριζογαλέος (Mustelus mustelus) και ο Γλαύκος (Prionace glauca) και αντίστοιχα για τα σαλάχια ο Τραχύβατος (Raja radula), η Νόνα (Dipturus oxyrinchus) και η Μαρμαρομουδιάστρα (Torpedo marmorata).
Παράλληλα, έχουν παρατηρηθεί και αρκετές καταγραφές για απειλούμενα είδη, όπως ο Λευκός καρχαρίας (Carcharodon carcharias). Για το είδος αυτό έχουμε αρκετά στοιχεία. Γνωρίζουμε για παράδειγμα από τις καταγραφές και τις μελέτες ότι το στενό μεταξύ Μυτιλήνης και Τουρκίας είναι μια πολύ σημαντική περιοχή πιθανόν αναπαραγωγής, ότι τα πιο μεγάλα άτομα ζουν μεταξύ Θρακικού Πελάγους και Κυκλάδων και μετά φεύγουν. «Δεν έχει γίνει κάποια μελέτη για να δούμε τις μετακινήσεις τους, αλλά αν θα μπορούσα να κάνω μια υπόθεση, είναι ότι τα ενήλικα άτομα καταλήγουν πλέον προς τα στενά της Σικελίας», λέει ο κ. Γιώβος. «Στο παρελθόν βλέπαμε μεγάλους λευκούς καρχαρίες στα ελληνικά νερά – πλέον δεν εντοπίζουμε τόσο μεγάλους».
Η καταγραφή, βάση για το μέλλον
Να σημειωθεί ότι περίπου τα μισά από τα είδη καρχαριών που υπάρχουν στις ελληνικές θάλασσες προστατεύονται με βάση τη διεθνή νομοθεσία – από την ελληνική μόνο τέσσερα από αυτά. Κι επειδή για να μπορέσουν να καταρτιστούν μοντέλα προστασίας, είναι βασικό να γνωρίζουμε τι και πού υπάρχει, είναι ιδιαίτερα σημαντική η συγκεκριμένη μελέτη – αποτελεί ίσως το πρώτο βήμα.
«Η iSea υποστηρίζει διαχρονικά ότι η αποτελεσματική προστασία των καρχαριών και των σαλαχιών προϋποθέτει μέτρα που βασίζονται σε αξιόπιστα επιστημονικά δεδομένα», τονίζουν οι άνθρωποι της οργάνωσης. «Για τον λόγο αυτό, το έργο της δεν περιορίζεται στην παραγωγή επιστημονικής γνώσης, αλλά επικεντρώνεται στη μετατροπή της σε συγκεκριμένες πολιτικές και δράσεις προστασίας. Μέχρι σήμερα, τα ευρήματα των επιστημονικών μελετών της iSea έχουν αξιοποιηθεί για:
- Την αξιολόγηση της κατάστασης των ειδών που απαντώνται στη χώρα μας, για τον Κόκκινο Κατάλογο απειλούμενων ειδών της Ελλάδας, που πραγματοποιήθηκε από τον ΟΦΥΠΕΚΑ με βάση τα κριτήρια της Διεθνούς Ενωσης Διατήρησης της Φύσης (IUCN).
- Την οριοθέτηση των σημαντικών περιοχών για τους καρχαρίες και τα σαλάχια στη Μεσόγειο.
- Τη διαμόρφωση των σχεδίων δράσης των δύο νέων Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων.
- Τη διαμόρφωση του αναμενόμενου Εθνικού Σχεδίου Αποκατάστασης της Φύσης που περιλαμβάνει ορισμένα είδη καρχαριών και σαλαχιών.