Μετά την απώλεια του Μανώλη Γλέζου το 2020 και την ξαφνική απώλεια της γυναίκας του Τζώρτζιας το 2025, το βάρος της διαχείρισης του αρχείου και γενικά της υλικής και πνευματικής κληρονομιάς του πατέρα μου πέρασε σε εμάς, τη στενότερη οικογένειά του.
Ετσι βρεθήκαμε η αδερφή μου Μαρία, ο άντρας της Θανάσης, η γυναίκα μου Γεωργία και εγώ όσο και τα παιδιά μας – στα πλαίσια των χρονικών τους δυνατοτήτων – για ένα εξάμηνο στο σπίτι του πατέρα μου, αντιμέτωποι με έναν μεγάλο όγκο υλικού, που κάλυπτε τα πεπραγμένα ενός υπερδραστήριου ανθρώπου για οκτώ δεκαετίες και που έπρεπε να τον διαχειριστούμε.
Προτεραιότητά μας ήταν να καταγραφούν όλα, να διαχωριστούν σε κατηγορίες, έτσι ώστε να μη χαθεί τίποτα από αυτά που με τόση προσπάθεια συγκέντρωνε σε όλη τη διάρκεια της ζωής του και να μην καταλήξουν σε κούτες σε αποθήκες. Ειδικότερα, για την αδερφή μου Μαρία και για μένα, η ενασχόληση με το σύνολο των αντικειμένων ήταν και ένα ταξίδι πίσω στον χρόνο που μας έβαλε στη διαδικασία να ανακαλέσουμε βιώματα από δύσκολες εποχές.
Ξεκινήσαμε με την καταγραφή των 4.500 βιβλίων που βρίσκονταν στις βιβλιοθήκες. Τα βιβλία χωρίστηκαν σε κατηγορίες και καταχωρίστηκαν σε λογιστικά φύλλα για τη διαχείρισή τους. Στην προσπάθεια αυτή βοήθησαν επίσης φίλοι και συνεργάτες του Μανώλη. Πολλά βιβλία είχαν ήδη παραχωρηθεί από τον ίδιο ή από την Τζώρτζια στη Βιβλιοθήκη της Βουλής, στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και αλλού.
Οσον αφορά το κυρίως αρχειακό υλικό, αποφασίσαμε να το παραχωρήσουμε στα ΑΣΚΙ, με τα οποία και ο ίδιος ο Μανώλης Γλέζος είχε συνεργαστεί για το αρχείο της ΕΔΑ. Υπογράψαμε μία σύμβαση δωρεάς στην οποία εμείς δεσμευτήκαμε για το υλικό που θα παραχωρούσαμε και αυτοί ότι θα προχωρήσουν στην αρχειοθέτησή του και, στη συνέχεια, στη διάθεσή του σε ερευνητές στον χώρο του αναγνωστηρίου.
Με βάση τη συμφωνία μας, τον Σεπτέμβριο του 2025 τους παραχωρήσαμε το κυρίως αρχείο της πολιτικής του δραστηριότητας (260 κλασέρ), αντίτυπα βιβλίων του, που δεν είχαν στη βιβλιοθήκη τους, 2.200 φωτογραφίες, βιβλία τρίτων, χειρόγραφα, βιογραφικά σημειώματα. Ενα μικρό μέρος από αυτά τα έχουμε ήδη ψηφιοποιήσει. Σύντομα θα παραχωρήσουμε τον φάκελό του στην Ασφάλεια (5.200 σελίδες!) και ψηφιοποιημένες σελίδες από τα προσωπικά του ημερολόγια (1949-2018). Εκτός από τα ΑΣΚΙ, παραχωρήσαμε τεύχη ναξιακών και κυκλαδίτικων εφημερίδων στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, της Νάξου και της Σύρου.
Εκδοση της ΕΠΟΝ με αφορμή το Φεστιβάλ της Παγκόσμιας Οργάνωσης Δημοκρατικής Νεολαίας (ΠΟΔΝ), 1951. Στο εξώφυλλο της έκδοσης ο Μ. Γλέζος και ο εκτελεσμένος αγωνιστής του κινήματος ειρήνης Νίκος Νικηφορίδης
Η Τζώρτζια μετά την απώλεια του Μανώλη έκανε συνεννοήσεις με τον Δήμο της Αθήνας για τη διάθεση ενός χώρου στον οποίο να μπορεί να αναδειχθεί η πολύπλευρη δραστηριότητά του για την ειρήνη, την κοινωνική δικαιοσύνη, τη δημοκρατία, την παιδεία, τον πολιτισμό, την προστασία του περιβάλλοντος, και ο οποίος να είναι ένα κέντρο παρουσίασης και μελέτης της πολιτικής και κοινωνικής ιστορίας του 20ού αιώνα. Μετά τον θάνατό της την προσπάθεια ανέλαβε ο Σύλλογος Μνήμης και Δράσης Μανώλης Γλέζος, που έχει και τη δική μας συμπαράσταση.
Εμείς ως οικογένεια έχουμε υποσχεθεί να διαθέσουμε στον Πολυχώρο πολλά από τα τεκμήρια που έχουμε στη διάθεσή μας, βιβλία, χειρόγραφα δικά του, μετάλλια, βίντεο και ηχογραφήσεις, συλλογή πετρωμάτων και άλλα. Από την πλευρά του ο Δήμος της Αθήνας έχει υποσχεθεί ότι θα διαθέσει ένα νεοκλασικό κτίριο στα Κάτω Πατήσια, στην οδό Θεοτοκοπούλου 34.
Στιγμιότυπο από συγκέντρωση στο Βερολίνο, στο πλαίσιο της καμπάνιας για την απελευθέρωση του Μανώλη Γλέζου, 1959
Εχουν γίνει αρκετές συναντήσεις μεταξύ του δημάρχου κ. Χάρη Δούκα, της οικογένειας και του Συλλόγου και έχουν συζητηθεί τα κύρια θέματα και τα προβλήματα του εγχειρήματος. Εχει ήδη συνταχθεί και συζητηθεί μια μουσειακή μελέτη από την Αναπτυξιακή ΑΕ του Δήμου και υπάρχει μια πρώτη κοστολόγηση. Ο περιφερειάρχης κ. Νίκος Χαρδαλιάς έχει συμφωνήσει να χρηματοδοτήσει το έργο η Περιφέρεια Αττικής. Επομένως υπάρχει η πρόθεση και από τον Δήμο και από την Περιφέρεια να προχωρήσει το έργο και αυτό βέβαια είναι πρωτεύον.
Στιγμιότυπο από δίκη της εφ. «Η Αυγή», Μάρτιος 1960. Στη φωτογραφία οι Λεωνίδας Κύρκος και Μανώλης Γλέζος
Υπάρχουν όμως πολλά να γίνουν και ο ρυθμός που προχωράνε τα πράγματα είναι πολύ αργός. Πρέπει να ολοκληρωθούν οι γραφειοκρατικές διαδικασίες και, σε ό,τι μας αφορά, να υπογραφεί προσχέδιο συνεργασίας ανάμεσα στον Δήμο, την οικογένεια και τον Σύλλογο για τη λειτουργία του Πολυχώρου. Πρέπει, επίσης, να επιβεβαιωθεί ότι θα υπάρχει η οικονομική στήριξη ώστε ο χώρος να μείνει ανοιχτός και λειτουργικός. Είναι σημαντικό ότι ένας τέτοιος χώρος για να συνεχίσει να μένει ανοιχτός χρειάζεται οικονομική στήριξη ώστε να υπάρχει ειδικευμένο προσωπικό/ξεναγοί, φύλαξη του χώρου και συντήρηση. Θα είναι κρίμα να γίνει τέτοια προσπάθεια και κάποια στιγμή να κλείσει ο χώρος από έλλειψη πόρων.
Εντυπη κάρτα της Secours Populaire Francais για την καμπάνια απελευθέρωσης του Μανώλη Γλέζου [αρχές δεκ. ΄60]
Εκτός από τον Πολυχώρο, μας απασχολεί πολύ και το πώς θα αξιοποιήσουμε το άλλο υλικό που έχουμε στα χέρια μας. Υπάρχουν δημοσιευμένα βιβλία δικά του που έχουν εξαντληθεί και που ενδεχομένως θα άξιζε να ξανακυκλοφορήσουν. Αναφέρω, για παράδειγμα, το βιβλίο «Η συνείδηση της πετραίας γης», εκδόσεις Δαρδανός. Πρόκειται για ένα οδοιπορικό στις Κυκλάδες σε πρώτο πρόσωπο.
Ο Μανώλης Γλέζος με τον σοβιετικό συγγραφέα Ηλία Ερενμπουργκ κατά την επίσκεψή του στην Αθήνα, Ιούνιος 1957
Ενα βιβλίο με λογοτεχνική αξία, μέρη του οποίου θα μπορούσε να τα φανταστεί κανείς σε μάθημα Νέων Ελληνικών, σίγουρα όμως θα μπορούσε να μοιραστεί σε όλους τους μαθητές των Κυκλάδων. Υπάρχουν ακόμα γραπτά του που τα δούλευε και ήταν έτοιμα ή σχεδόν έτοιμα για δημοσίευση, ανάμεσα στα οποία δύο αδημοσίευτα λεξικά για το απεραθίτικο και το κυκλαδίτικο ιδίωμα. Και τέλος είμαστε σε αναζήτηση πιθανών αποδεκτών για αριθμό βιβλίων του από τις 4.500 της βιβλιοθήκης του, καθώς δεν θα χωρέσουν όλα στον Πολυχώρο.
Ο Νίκος Γλέζος είναι γιος του Μανώλη Γλέζου, φυσικός, αφυπηρετήσας διευθυντής Ερευνών του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος»