Διατλαντικό δουλεμπόριο και οι συνέπειές του βρέθηκαν στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης τη φετινή χρονιά, καθώς αυξάνονται οι φωνές που ζητούν επίσημη συγγνώμη, διαγραφή χρέους και οικονομικές αποζημιώσεις από χώρες και θεσμούς που επωφελήθηκαν από τη δουλεία.
Τον Μάρτιο, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ υιοθέτησε ψήφισμα που αναγνωρίζει τη δουλεία ως «το μεγαλύτερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας». Ωστόσο, οι Ηνωμένες Πολιτείες καταψήφισαν το ψήφισμα και όλα τα ευρωπαϊκά κράτη απείχαν από την ψηφοφορία.
Το Ηνωμένο Βασίλειο, που μαζί με την Πορτογαλία κυριάρχησε στο διατλαντικό δουλεμπόριο, απορρίπτει σταθερά την ιδέα των αποζημιώσεων. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, το ποσό που θα όφειλε η Βρετανία σε αποζημιώσεις ανέρχεται σε πολλά τρισεκατομμύρια λίρες.
Παρά τη σθεναρή αυτή αντίσταση, η Γκάνα έχει αναδειχθεί σε ηγετική φωνή στο ζήτημα των αποζημιώσεων. Ήταν η χώρα που υπέβαλε το σχετικό ψήφισμα στον ΟΗΕ, ενώ τον Ιούνιο φιλοξένησε στην Άκκρα διεθνή σύνοδο για το θέμα, με συμμετοχή εκπροσώπων από περίπου 80 χώρες, οι οποίοι κατέληξαν πως η αποκατάσταση είναι πλέον επιβεβλημένη.
«Η Γκάνα ήταν πάντα ηγέτης του παναφρικανισμού. Είμαστε η πρώτη χώρα που απέκτησε ανεξαρτησία στην υποσαχάρια Αφρική και αποδείξαμε ότι μπορεί κανείς να αντισταθεί στην αυτοκρατορική ισχύ και να νικήσει», δηλώνει ο υπουργός Εξωτερικών της Γκάνας, Samuel Okuzeto Ablakwa.
Η Αφρικανική Ένωση έχει αναθέσει στη Γκάνα ειδικό ρόλο ως «πρωταθλητή της αποκαταστατικής δικαιοσύνης», ρόλο που η πολιτική ηγεσία της χώρας λαμβάνει σοβαρά υπόψη της.
Περίπου το 10-15% των εκτιμώμενων 12 εκατομμυρίων Αφρικανών που εκτοπίστηκαν βίαια και υπέστησαν απάνθρωπη μεταχείριση προέρχονταν από την περιοχή της σημερινής Γκάνας, ενώ ακόμη περισσότεροι αναχώρησαν από τα παράλιά της.
«Η Γκάνα ήταν ο τόπος του εγκλήματος όπου διαπράχθηκαν αυτές οι θηριωδίες, οπότε δεν μπορούμε να σιωπούμε για το ζήτημα της λογοδοσίας», τονίζει ο Ablakwa.
Ο υπουργός έχει ζητήσει ένα σύστημα αποκαταστατικής δικαιοσύνης που θα χρηματοδοτεί εκπαιδευτικές υποτροφίες, κεφάλαια επιχειρηματικότητας για νέους Αφρικανούς και έρευνες για ζητήματα υγείας που ενδέχεται να σχετίζονται με τις συνθήκες δουλείας.
Παρότι υπογραμμίζει πως το ζήτημα δεν αφορά προσωπικό οικονομικό όφελος των αφρικανικών ηγεσιών, μεταξύ των αιτημάτων της πρόσφατης συνόδου περιλαμβάνονται η διαγραφή και ακύρωση χρεών.
Ο Ablakwa ζητά επίσης να λογοδοτήσουν και να αποζημιώσουν θεσμοί που επωφελήθηκαν από το δουλεμπόριο, όπως η Εκκλησία της Αγγλίας. Τον 18ο αιώνα, το ιεραποστολικό της σκέλος διατηρούσε φυτείες και κατείχε εκατοντάδες σκλάβους, χρηματοδοτώντας έτσι το έργο της σε Αμερική και αλλού.
Πολλοί κληρικοί της Εκκλησίας κατείχαν ανεξάρτητα σκλάβους, ενώ σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση, το επενδυτικό ταμείο της Εκκλησίας αποκόμισε μεγάλα κέρδη από επενδύσεις στο δουλεμπόριο.
Τον Ιούλιο, η επικεφαλής της Εκκλησίας, Αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρι Dame Sarah Mullally, πραγματοποίησε επίσκεψη στη Γκάνα, μεταξύ άλλων στο Κάστρο Cape Coast, ένα από τα παράκτια φρούρια όπου κρατούνταν σκλάβοι πριν το βίαιο ταξίδι προς την Αμερική.
Κατά την περιήγησή της στα υπόγεια κρατητήρια και περνώντας την «πόρτα χωρίς επιστροφή», η Dame Sarah Mullally εμφανίστηκε συγκινημένη και προσευχήθηκε.
«Ένιωσα το βάρος του κακού που υπήρξε το διατλαντικό δουλεμπόριο. Δεν μπορείς παρά να συγκλονιστείς από τις φρικτές συνθήκες υπό τις οποίες κρατούνταν οι άνθρωποι», ανέφερε η Αρχιεπίσκοπος.
Η Εκκλησία της Αγγλίας έχει ζητήσει συγγνώμη για το ρόλο της στο δουλεμπόριο και έχει δημιουργήσει ένα κοινωνικό ταμείο 100 εκατ. λιρών, με στόχο να ωφελήσει κοινότητες που εξακολουθούν να βιώνουν τις συνέπειες της δουλείας.
Ωστόσο, ακόμη και εντός της Εκκλησίας, η ίδρυση του ταμείου προκαλεί αντιδράσεις, όπως συμβαίνει και με το παγκόσμιο αίτημα για αποζημιώσεις.
Ένα βασικό αντεπιχείρημα αφορά τη συμμετοχή και ορισμένων Αφρικανών στη σύλληψη και πώληση ομοεθνών τους. Ο υπουργός Ablakwa απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή τη θέση, τονίζοντας πως το σύστημα της δουλείας σχεδιάστηκε από δυτικές δυνάμεις, οι οποίες απλώς αξιοποίησαν τοπικούς συνεργάτες.
«Όταν θεσπίζονταν οι νόμοι, τα ασφαλιστήρια και τα οικονομικά του δουλεμπορίου, κανένας Αφρικανός δεν συμμετείχε», σημειώνει. «Απορρίπτουμε κάθε ισχυρισμό ότι οι Αφρικανοί είναι εξίσου ένοχοι με αυτούς που οργάνωσαν αυτή τη θηριωδία».
Η αναγνώριση της ευθύνης εντός Γκάνας
Στη Γκάνα, πάντως, η συζήτηση για την ευθύνη των Αφρικανών είναι πιο σύνθετη. Ορισμένοι παραδοσιακοί ηγέτες θεωρούν ότι η αναγνώριση του παρελθόντος είναι απαραίτητη για τη θεραπεία.
Ο βασιλιάς Tackie Teiko Tsuru II των Ga, ο Ga Mantse, ζήτησε πρόσφατα δημόσια συγγνώμη για τη συμμετοχή των προγόνων του στο δουλεμπόριο.
«Το διατλαντικό δουλεμπόριο ήταν το μεγαλύτερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας και οι πρόγονοί μου συμμετείχαν σε αυτό», δηλώνει ο βασιλιάς, εξηγώντας ότι οι Ga λειτούργησαν ως μεσάζοντες, εμπορευόμενοι χρυσό, ελεφαντόδοντο και τελικά ανθρώπους, συνήθως αιχμαλώτους τοπικών συγκρούσεων, με αντάλλαγμα ευρωπαϊκά προϊόντα.
Ο βασιλιάς υπογραμμίζει πως η συγγνώμη αφορά όλους τους παραδοσιακούς ηγέτες και προγόνους που συμμετείχαν στη δουλεία. Η παραδοχή αυτή, όπως λέει, δεν μειώνει την ευθύνη των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών, αλλά ενισχύει το ηθικό κύρος της Αφρικής και αποτελεί παράδειγμα για το μέλλον.
Η επιστροφή της διασποράς και το ζήτημα της «επανόρθωσης»
Η Γκάνα πρωτοπορεί και σε μια άλλη προσπάθεια επούλωσης των πληγών του δουλεμπορίου, καλώντας τη διασπορά – ιδιαίτερα τους Αφροαμερικανούς – να επισκεφθούν την ήπειρο. Η καμπάνια αυτή προωθείται ως ευκαιρία κοινής μνήμης και επανασύνδεσης με την ιστορία.
Ο Yaw Asare, σήμερα υποψήφιος διδάκτορας στο Howard University και πρώην στέλεχος του Γραφείου Διασποράς της Προεδρίας της Γκάνας, επισημαίνει ότι αρχικά η πρωτοβουλία ήταν μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία, χωρίς εμπορικά κίνητρα.
Ωστόσο, στη συνέχεια η τουριστική αρχή της Γκάνας εκμεταλλεύτηκε την καμπάνια για την προώθηση του τουρισμού, με αποτέλεσμα η πρωτοβουλία να αποκτήσει εμπορικό χαρακτήρα, αυξάνοντας τις τιμές και επηρεάζοντας αρνητικά την τοπική οικονομία.
Ο Asare υποστηρίζει ότι η εμπορευματοποίηση της πρωτοβουλίας επισκίασε την ανάγκη βαθιάς ψυχολογικής εργασίας για τους ντόπιους και τα μέλη της διασποράς που επιστρέφουν. Επιπλέον, θέτει το ερώτημα γιατί οι Αφρικανοί της διασποράς καλούνται να πληρώνουν τα ίδια εισιτήρια με τους Ευρωπαίους σε ιστορικά σημεία, όπως τα κάστρα όπου διακινούνταν σκλάβοι.
Ο ίδιος θεωρεί πως η πραγματική αποκαταστατική δικαιοσύνη πρέπει να δίνει προτεραιότητα στη θεραπεία και τη σύνδεση των ανθρώπων, αντί για τις οικονομικές συναλλαγές. «Πρέπει να αφαιρέσουμε το επίδεσμο και να κοιτάξουμε την πληγή, να δούμε πώς μπορούμε να τη φροντίσουμε και να τη θεραπεύσουμε», τονίζει χαρακτηριστικά.
Πηγή: BBC