Μια πόλη που δεν απέκτησε τον δημόσιο χώρο που χρειαζόταν, διότι κάθε σπιθαμή της ανήκε σε ιδιώτες που ζητούσαν υπέρογκα ποσά για να τη διαθέσουν στο κράτος και που 60 χρόνια μετά την κήρυξή της ως πρωτεύουσα είχε αποχετευτικό δίκτυο μόλις 11,3 χλμ. όταν χρειαζόταν 84,4 χλμ. Οι κάτοικοί της αντίκρισαν για πρώτη φορά τροχοφόρο όχημα – δύο δίτροχα κάρα που χρησιμοποιήθηκαν για τη μεταφορά οικοδομικών υλικών – το 1831.
Οι δρόμοι της, εν έτει 1905, στρώθηκαν με άσφαλτο πάχους 4 εκ., επειδή ο εργολάβος δεν τήρησε τις προδιαγραφές των 8 εκ. Δύο χρόνια αργότερα, ενώ κυκλοφορούσαν μόλις επτά αυτοκίνητα, σημειώθηκε, στη λεωφόρο Συγγρού στο ύψος του εργοστασίου Φιξ, το πρώτο θανατηφόρο τροχαίο με θύμα μια 25χρονη. Υπαίτιοι οι οδηγοί δύο οχημάτων: ένας βουλευτής και ο πρίγκιπας Ανδρέας. Σχεδόν 36 χρόνια νωρίτερα – το 1896 – στο αστυνομικό της δελτίο κατεγράφη το πρώτο ριφιφί στην Ιστορία της, στο Νομισματοκοπείο.
«Πανόραμα της Αθήνας από τα Ανάκτορα» (1845/1851) του Ούλριχ Χαλμπράιτερ (Συλλογή Αιγέας ΑΜΚΕ
Αν επρόκειτο για γρίφο, η λύση του θα ήταν μάλλον εύκολη για όσους ζουν στην Ελλάδα, καθώς η πόλη δεν είναι άλλη από την τρίτη κατά σειρά πρωτεύουσα της Ελλάδας: η Αθήνα. Και σε αυτήν είναι αφιερωμένη η πλούσια σε πληροφορίες και με σπάνιο υλικό νέα έκθεση «Αθήνα 1834-1944: Η γένεση της σύγχρονης πόλης» που διοργανώνει η Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος – Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, επιχειρώντας να αποτυπώσει τη συναρπαστική μεταμόρφωση της Αθήνας από επαρχιακή κωμόπολη σε ευρωπαϊκή μεγαλούπολη μέσα από σπάνια τεκμήρια, αλλά και ενδιαφέρουσες ψηφιακές εφαρμογές.
«Στην έκθεση αποτυπώνεται η γένεση της νέας πρωτεύουσας, η σταδιακή αντικατάσταση του φυσικού τοπίου με το αρχιτεκτονικό και η μεταμόρφωσή της με την ανθρώπινη επέμβαση», λέει στο «Νσυν» η αναπληρώτρια διευθύντρια του ΕΙΜ, Δήμητρα Κουκίου.
Οσοι περιμένουν μια έκθεση με χάρτες και έγγραφα, παλιές φωτογραφίες και αντικείμενα εποχής δεν θα απογοητευτούν, αλλά κι όσοι δεν είναι λάτρεις μιας τέτοιας προσέγγισης πιθανόν να γοητευτούν ακόμη περισσότερο από τις αναρίθμητες ιστορίες που προκύπτουν πίσω από τα εκθέματα και τις ενδιαφέρουσες πληροφορίες που δείχνουν ότι όσο κι αν εξελίχθηκε η Αθήνα στα 111 χρόνια στα οποία εστιάζει η έκθεση, άλλο τόσο διατήρησε τις παθογένειές της.
Η ψηφιακή οθόνη της υποδοχής κλέβει την παράσταση, καθώς ένα άγγιγμα είναι αρκετό για να δείτε πίσω από το ασπρόμαυρο φωτογραφικό καρέ της πλατείας Συντάγματος ή του εργοστασίου Φιξ στη Συγγρού πώς είναι η περιοχή σήμερα.
Αδιαμφισβήτητα, όμως, το ζωγραφικό «Πανόραμα της Αθήνας από τα Ανάκτορα» (1845/1851) του Βαυαρού Ούλριχ Χαλμπράιτερ αιχμαλωτίζει το βλέμμα προκαλώντας τον επισκέπτη να αναγνωρίσει τον χωματόδρομο της Βουκουρεστίου, να εντοπίσει τους βασιλικούς στάβλους (σημερινό κτίριο Μετοχικού Ταμείου Στρατού) και να ακολουθήσει την πορεία της Σταδίου.
Από τα πρώτα φιλόδοξα σχέδια (Κλέντσε και Σάουμπερτ) για τη νεοκλασική Αθήνα που προέβλεπαν βουλεβάρτα και δημόσια κτίρια που «ναυάγησαν» έως την πλατεία Ομονοίας που προοριζόταν για ανακτορικό κέντρο, επηρεάζοντας τις τιμές στην περιοχή. Και από ένα πανόραμα φωτογραφιών με 111 διάσημους και μη κατοίκους της πόλης – μεταξύ αυτών και η Μαίρη Βέμπερ της γνωστής δραματικής ιστορίας του Μιμίκου και της Μαίρης έως τις βασιλικές τράπουλες της Αμαλίας και του Γεωργίου του Α΄, το καλλιγραφικό «σκονάκι» που βρέθηκε σε σχολικό βιβλίο του 1916, αλλά και το κράνος από τον τελευταίο γερμανό στρατιώτη που εγκατέλειψε την Κομαντατούρ στην οδό Αναγνωστοπούλου κατά την Απελευθέρωση, δίνουν την ευκαιρία στον επισκέπτη, σύμφωνα με την Παναγιώτα Παναρίτη που συνεπιμελείται την έκθεση με τη Νίκη Μαρκασιώτη, να ανακαλύψει ταυτόχρονα αθέατες και ανθρώπινες πτυχές πίσω από την επίσημη Ιστορία της πόλης.
Έκδοση «Athens As A Project»: Η αρχιτεκτονική μετά την κρίσιμη καμπή του 2019
Μία έκδοση αρχιτεκτονικής ανάλυσης και φωτογραφικής καταγραφής που πυρήνας της είναι η πολυκατοικία παρουσιάζει την Αθήνα ως μελέτη περίπτωσης. Ο αρχιτέκτονας, ερευνητής και εκπαιδευτικός Πλάτων Ησαΐας και ο φωτογράφος ανθρωποποιημένου τοπίου Γιώργης Γερόλυμπος συνεργάστηκαν για το αγγλόφωνο «Athens as a Project» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις βερολινέζικες εκδόσεις Hatje Cantz.
Το βιβλίο παρουσιάζει μια έρευνα για την πόλη, την αρχιτεκτονική της, τον χώρο της, την ιστορία της και τη σύγχρονη ζωή, με τον Ησαΐα να συμβάλλει με τα τυπομορφολογικά σχέδιά του στην καταγραφή της μοντέρνας και σύγχρονης Αθήνας. Τον βαθύ στοχασμό για το τι πραγματικά αφορούν η αρχιτεκτονική και η αστική μορφή συμπληρώνει το φωτογραφικό δοκίμιο του Γιώργη Γερόλυμπου με τις πανοραμικές λήψεις του από ψηλά και τις πιο εντυπωσιακές αποτυπώσεις της Αθήνας θαμπωμένης από αφρικανική σκόνη.
Ο Γιώργης Γερόλυμπος φωτογραφίζει τον κυκλικό κόμβο Κηφισίας – Αττικής Οδού όταν η αφρικανική σκόνη κυριεύει την Αθήνα ως μέρος του φωτογραφικού δοκιμίου του «Athens Nowhere», ενταγμένου στην έκδοση «Athens as a project»
«Στο βιβλίο “τραβάμε μια γραμμή”, σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, το 2019, που συμπίπτει με το μεταίχμιο μεταξύ κορύφωσης και τέλους της λεγόμενης οικονομικής κρίσης», λέει στο «Νσυν» ο Πλάτωνας Ησαΐας, για να προσθέσει στην άποψή του τι σημαίνει η τρέχουσα οικοδομική ανάπτυξη της πόλης: «Εκείνη η κρίσιμη καμπή σηματοδοτεί, κατά τη γνώμη μας, και το τέλος του τύπου της πολυκατοικίας ως χρήσιμου οικονομικού εργαλείου, χωρικού κώδικα, αρχιτεκτονικής μορφής και υλικοτεχνολογικού περιβάλλοντος. Επίσης, αλλάζει δραματικά ο σχεδιασμός της ελληνικής πόλης και της Αθήνας ειδικότερα, σε σχέση με τον τρόπο παρέμβασης κράτους και κεφαλαίου σε άλλες, μεγαλύτερες κλίμακες. Το συγκυριακό, το άτυπο, η θραυσματική, ομογενής πόλη που συγκροτείται από μικρές κτιριακές μονάδες μικροϊδιοκτητών και ενοικιαστών, παρότι διαρκώς παρόντα, μοιάζουν να αποτελούν το υπόστρωμα ανάπτυξης επιθετικών επενδύσεων και mega-projects.
Ο εκδοτικός οίκος Μέλισσα διοργανώνει την επίσημη παρουσίαση του βιβλίου «Athens as a Project» την Πέμπτη 24 Σεπτεμβρίου στις 19.00 στο Μουσείο Μαρία Κάλλας (Μητροπόλεως 44)
Την ίδια στιγμή, η κλιματική κρίση επεκτείνεται δραματικά και εντείνεται από την ασύδοτη οικοδομική δραστηριότητα. Είναι πολύ νωρίς να καταγράψουμε, επιστημονικά τεκμηριωμένα και καλλιτεχνικά άρτια, την παραπάνω συνθήκη. Παρότι μάλλον μπορούμε να προβλέψουμε “πού πάει το πράγμα”, τα νέα, πολυώροφα κτίρια κατοικιών ή το πλήθος ανακαινίσεων που συμβαίνουν σε πολλές περιοχές, ανεξάρτητα από την ενδεχόμενη κομψότητα ή αλαζονική πλαδαρότητά τους, είναι εν εξελίξει και μάλλον ασταθή παραδείγματα».
Από την πλευρά του ο Γιώργης Γερόλυμπος, ο οποίος επιχείρησε μία αστική περιπλάνηση από ψηλά και τη φωτογράφιση δεκαπέντε πολυκατοικιών, σημειώνει: «Η έννοια της ταξινόμησης παίζει ιδιαίτερο ρόλο καθ’ όλη τη φωτογραφική μου πορεία. Η προσέγγιση που ακολουθώ ξεκινά από το περίφημο New Topographics, όπου για πρώτη φορά η φωτογραφία δανείζεται έναν όρο από το λεξιλόγιο των μηχανικών. Ενας εκ των πλέον σημαντικών εκπροσώπων του, ο Frank Gohlke, σημειώνει τη δεκαετία του 1970 ότι “ο τόπος που ζούμε είναι σημαντικότερος από τον τόπο που επισκεπτόμαστε”. Τείνω να καταλήξω ότι η Αθήνα, μια πόλη που συχνά αποστρεφόμαστε και θέλουμε να εγκαταλείψουμε για πιο ήσυχους τόπους, είναι η ενσυνείδητη επιλογή μας. Είναι ο τόπος που επιλέξαμε να ζήσουμε τη ζωή μας και να διαμορφώσουμε το μέλλον μας. Είναι η πόλη που, με τις αρετές αλλά και τις αστοχίες της, δημιουργήσαμε όλοι μαζί και εν τέλει δεν είναι παρά η σύνθεση των εμπειριών, των προσμονών και των ελπίδων που όλοι μαζί και ο καθένας μόνος διεκδικούμε. Η φωτογραφική ερμηνεία που κατατίθεται προσπαθεί να αποφύγει την απλή, στείρα διαμαρτυρία και να περάσει σε πρόταση: αν ο μόνος τόπος που θεωρούμε ότι έχει αξία είναι αυτός όπου δεν υπάρχει η δική μας παρουσία, τότε εξορίζουμε τον εαυτό μας από κόσμο που φτιάξαμε εμείς. Η Αθήνα είναι δικό μας δημιούργημα, ας κοιτάξουμε καθαρά τον καθρέφτη.».
Έκδοση: «Ποιος έχει το δικαίωμα να διαμορφώνει την πόλη;»
Ποια είναι η Αθήνα; Η πρωτεύουσα με το πλούσιο αρχαιολογικό παρελθόν που έχει τεθεί στην υπηρεσία της εθνικής ταυτότητας, της οικονομικής ανάπτυξης και της διεθνούς προβολής; Ή μήπως και η πόλη των αποκλεισμών, των εκτοπισμών και των αντιφάσεων; Ενα πεδίο αντιπαράθεσης όπου η ιστορία, η πολιτική και η ταυτότητα διασταυρώνονται συχνά με απρόσμενους τρόπους;
Δημήτρης Πλάντζος, «Συνέβη στην Αθήνα. Αρχαιολογία, κληρονομιά, αστικές μεταμορφώσεις», Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, σελ. 298
Τις απαντήσεις κρύβει το ίδιο το παλίμψηστο της ελληνικής πρωτεύουσας, μόνο που για να αποκαλύψει όσα έχουν γραφεί στην επιφάνεια του χρειάζεται η μεθοδολογία ενός έμπειρου αρχαιολόγου, που ξέρει όχι μόνο να ξεχωρίζει τα στρώματα με χειρουργική ακρίβεια, να τα διαβάζει και να εξάγει συμπεράσματα από την αλληλουχία τους, αλλά το κυριότερο: να μπορεί να καταλήξει σε ουσιαστικά συμπεράσματα όταν στο τέλος επιχειρήσει να συνθέσει την εικόνα ξανά και να τη διαβάσει υπό νέο πρίσμα. Και στην προκειμένη περίπτωση αυτός είναι ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστήμιου Αθηνών, Δημήτρης Πλάντζος, ο οποίος χαρτογραφεί και αποχαρτογραφεί την πόλη και την ιστορία της στην πρόσφατη μελέτη του «Συνέβη στην Αθήνα. Αρχαιολογία, κληρονομιά, αστικές μεταμορφώσεις», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.
Με δεδομένο ότι η πόλη βρίσκεται σε μια φάση «επιθετικής αναδιατύπωσης τόσο του πολεοδομικού της σχεδιασμού, όσο και της κοινωνικής της υφής» ο συγγραφέας εστιάζει στο κέντρο της Αθήνας και τις όμορες συνοικίες του. Και μέσα από μια διεισδυτική διαδρομή που περνά από θεατρικές σκηνές και γκραφίτι με αρχαιοελληνικές αναφορές και από φιλοσοφικά δοκίμια έως πολυεπίπεδες αναλύσεις, ο Δημήτρης Πλάντζος εστιάζει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: «Ποιος έχει το δικαίωμα να διαμορφώνει την πόλη, να ανήκει σε αυτήν, να αφήνει το αποτύπωμά της στους χώρους της;», ιχνηλατώντας μια πόλη που μετασχηματίζεται διαρκώς, συχνά εις βάρος των ίδιων των κατοίκων της. «Συνδέοντας την αρχαιολογία, τις αστικές σπουδές και τη σύγχρονη πολιτισμική παραγωγή, ευελπιστώ να έδειξα πως η Αθήνα λειτουργεί ταυτόχρονα ως τόπος μνήμης και ως πεδίο μάχης για αντικρουόμενα οράματα του βλέμματος», γράφει ο Δημήτρης Πλάντζος καταλήγοντας ότι «πόλη της απομάγευσης δεν είναι εκείνη που έχασε την ταυτότητα της, αλλά εκείνη που αναγκάζεται να την υποδυθεί».
Έκθεση: Εως 23 Οκτωβρίου στο Μέγαρο Εϋνάρδου (Αγίου Κωνσταντίνου 20) – Βιωματικό ταξίδι στον χρόνο
Η έκθεση «Οψεις της πόλης της Αθήνας, 1841-1941», με εργασίες φοιτητών διαφορετικών ειδικοτήτων που παρουσιάζεται στο Μέγαρο Εϋνάρδου, φωτίζει το πώς διαμορφώθηκαν οι γειτονιές, οι κοινωνικές ομάδες, οι υποδομές και η καθημερινότητα μιας πόλης που μέσα σε έναν αιώνα άλλαξε ριζικά κλίμακα και χαρακτήρα. Αποτέλεσμα συνεργασίας του Ιστορικού Αρχείου της Εθνικής Τράπεζας και τριών πανεπιστημιακών τμημάτων (Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστημίου Πατρών, Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας Πανεπιστημίου Αιγαίου), η έκθεση επιχειρεί να αφηγηθεί τη μεταμόρφωση της Αθήνας σε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη με αξιοποίηση διαφορετικών αρχειακών πηγών.
Δημοτικό νοσοκομείο Αθηνών «Η Ελπίς», άποψη κτιρίων υπό κατασκευή (Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Τράπεζας)
Παρουσιάζει την αστική της συγκρότηση μέσα από τις διαφορετικές λειτουργίες, κοινότητες και υποδομές που διαμόρφωσαν την πόλη σε αυτή την περίοδο αναδεικνύοντας τον ρόλο της Εθνικής Τράπεζας, που ιδρύθηκε το 1841, σε αυτόν τον μετασχηματισμό. Η κατοικία, η βιομηχανία, το εμπόριο, η εκπαίδευση, η προσφυγική εγκατάσταση, οι μετακινήσεις, καθώς και τα μεγάλα δημόσια και ιδιωτικά κτίρια, συνθέτουν μια πολυφωνική αφήγηση.