Μπορεί ο άνθρωπος να αγγίξει την αθανασία με τη μεταμόσχευση οργάνων; Αυτή την περίεργη (και αμετροεπή) συζήτηση είχαν ο κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ και ο ρώσος ηγέτης Βλαντίμιρ Πούτιν, στο πλαίσιο της στρατιωτικής παρέλασης στο Πεκίνο, τον Σεπτέμβριο της περασμένης χρονιάς. Μέσω διερμηνέα, ο 73χρονος Πούτιν ανέφερε ότι τα ανθρώπινα όργανα μπορούν να μεταμοσχεύονται επανειλημμένα «ώστε να μπορεί κάποιος να γίνεται όλο και νεότερος» παρά την ηλικία του, και ίσως ακόμη και να μπορεί να αποφύγει τα γηρατειά «επ’ αόριστον». «Προβλέπεται ότι σε αυτόν τον αιώνα μπορεί να γίνει δυνατό να ζήσει κάποιος μέχρι τα 150», πρόσθεσε. Ο 72χρονος Σι τον άκουγε με προσοχή κουνώντας επιδοκιμαστικά το κεφάλι και μετά οι δυο τους χαμογέλασαν, δείχνοντας ότι ξέρουν πως τα πράγματα εξελίσσονται σε αυτή την κατεύθυνση. Κάποιοι αναλυτές είπαν πως είναι πιθανό και οι δύο να χρησιμοποιήσουν τέτοιες μεθόδους προκειμένου να παραμείνουν στην εξουσία.
«Ενα από τα πιο ισχυρά αρχέτυπα του καιρού μας», γράφουν οι «New York Times», «είναι μια ελίτ μεγιστάνων που αναζητούν την αιώνια νεότητα». Αυτή η διαπίστωση δεν είναι υπερβολική. Συνολικά, εκτιμάται ότι τα τελευταία χρόνια, δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια έχουν επενδυθεί παγκοσμίως στην επιστημονική έρευνα για τη μακροζωία, την επιβράδυνση της γήρανσης και την αναστροφή της κυτταρικής φθοράς, με την αγορά αυτή να εξελίσσεται σε μία από τις πιο κερδοφόρες βιομηχανίες παγκοσμίως.
Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση Longevity Investment Report, οι επενδύσεις σε εταιρείες μακροζωίας παγκοσμίως ανήλθαν σε 8,5 δισ. δολάρια μόνο κατά το 2024, σημειώνοντας κατακόρυφη άνοδο σε σχέση με τα 3,82 δισ. του 2023. Και το 2025 τα ποσά εκτοξεύθηκαν ακόμα περισσότερο. Μεγιστάνες της Silicon Valley όπως ο Σαμ Αλτμαν και ο Γιούρι Μίλνερ έχουν διοχετεύσει περισσότερα από 5 δισ. δολάρια σε νεοφυείς επιχειρήσεις (startups) με στόχο να «διορθώσουν τη γήρανση σαν ένα σφάλμα στον κώδικα». Ο ιδρυτής της Amazon Τζεφ Μπέζος ξεκίνησε με χρηματοδότηση άνω των 3 δισ. δολαρίων την εταιρεία κυτταρικού επαναπρογραμματισμού Altos Labs. Ο Πίτερ Τιλ, συνιδρυτής της PayPal και πρόεδρος της Palantir, έχει επιλέξει την κρυοσυντήρηση, ελπίζοντας ότι η επιστήμη του μέλλοντος ίσως μπορέσει να επαναφέρει στη ζωή όσους σήμερα θεωρούνται οριστικά χαμένοι. Οπως έγραψε η «Corriere della Sera», η νέα εμμονή των μεγιστάνων της τεχνολογίας δεν περιορίζεται πλέον στη θεραπεία ασθενειών. Ο στόχος είναι πολύ πιο φιλόδοξος: η μετατροπή του θανάτου από αναπόφευκτη βιολογική πραγματικότητα σε «τεχνικό πρόβλημα» που μπορεί να λυθεί.
Γιατί τα μωρά γεννιούνται νέα;
Οι «New York Times» είχαν πρόσφατα ένα άρθρο που έθετε το ερώτημα: Γιατί τα μωρά γεννιούνται νέα; «Το πιο φυσικό φαινόμενο στον κόσμο είναι στην πραγματικότητα δύσκολα ερμηνεύσιμο – τουλάχιστον σε κυτταρικό επίπεδο», ανέφεραν. «Είναι παράδοξο πως το ζυγωτό, παρότι μερικών μηνών, δημιουργείται από γεννήτορες που συνήθως βρίσκονται μετά τα 20, τα 30 ή και τα 40 και άρα κληρονομεί τους ηλικιακούς δείκτες τους. Ωστόσο, στη συνέχεια αρχίζει μια μυστηριώδης μεταμόρφωση: Τα κύτταρα αρχίζουν να αντιστρέφουν αυτή τη γήρανση, ουσιαστικά σβήνοντας την ηλικία που οι γονείς είχαν στο DNA τους. Δύο εβδομάδες μετά, τα κύτταρα του εμβρύου βρίσκονται στο “σημείο μηδέν” – όσο πιο νέα γίνεται».
Πολλοί επιστήμονες πιστεύουν πλέον ότι η εξειδίκευση στην κυτταρική αναζωογόνηση μπορεί να είναι το κλειδί για να αλλάξουμε τον τρόπο και τη διάρκεια ζωής μας. Κάποιοι ελπίζουν ότι τελικά θα καταφέρουν να αξιοποιήσουν αυτή τη διαδικασία για τη θεραπεία εκατοντάδων ασθενειών, την παράταση της ζωής κατά δεκαετίες ή ακόμη και την αποτροπή της ίδιας της γήρανσης. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, «οι επιστήμονες έχουν μάθει πώς να προκαλούν αναζωογόνηση στο εργαστήριο, επιτυγχάνοντας μια σειρά από σημαντικές ανακαλύψεις που «έχουν κάνει αυτό το μέλλον να φαίνεται δελεαστικά κοντά», σημειώνει η «El Pais».
Οι επιστήμονες έχουν εξαγάγει δερματικά κύτταρα από 90χρονους και τα έχουν επαναφέρει στη νεότητα σε ένα τρυβλίο Petri. Εχουν αναζωογονήσει άρρωστα ποντίκια, μετατρέποντας την γκρίζα τρίχα τους σε μαύρη και ενισχύοντας τους μυς τους. Εχουν αφαιρέσει νεφρά από αρουραίους με ανεπάρκεια, τα έχουν αναζωογονήσει σε εργαστήριο και τα έχουν επανατοποθετήσει με επιτυχία.
Η νέα μεγάλη υπόσχεση
Η νέα μεγάλη υπόσχεση αντιγήρανσης και μακροζωίας είναι ο επαναπρογραμματισμός κυττάρων, που δημιουργεί τις μεγαλύτερες προσδοκίες εδώ και χρόνια. Σε μελέτες με ποντίκια, η τεχνική φαίνεται να βελτιώνει την επούλωση ιστών, να αποκαθιστά την όραση και να ενισχύει τη μνήμη και τη μαθησιακή ικανότητα. Η δοκιμή τώρα σε άνθρωπο αφορά ασθενή με γλαύκωμα και στόχος είναι η αναγέννηση των νεύρων του οφθαλμού ώστε να αποκατασταθεί η όραση. Η θεραπεία στοχεύει τρία γονίδια που μπορούν να «επαναπρογραμματίσουν μερικώς» τα γερασμένα κύτταρα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, στόχος είναι η αποκατάσταση της λειτουργίας των νευρώνων που συνδέουν το μάτι με τον εγκέφαλο. Πίσω από το εγχείρημα βρίσκεται ο βιολόγος του Χάρβαρντ και γνωστός ερευνητής της μακροζωίας Ντέιβιντ Σινκλέρ, ο οποίος θεωρεί ότι αν αυτή η μέθοδος λειτουργήσει στο μάτι, ίσως μπορέσει αργότερα να εφαρμοστεί και σε άλλες παθήσεις που συνδέονται με τη γήρανση.
Η ιδέα του επαναπρογραμματισμού βασίζεται σε μια βραβευμένη με Νομπέλ ανακάλυψη: ότι λίγοι γενετικοί παράγοντες μπορούν να μετατρέψουν ένα ώριμο κύτταρο ξανά σε ένα είδος βλαστοκυττάρου, επαναφέροντάς το σε νεανική βιολογική κατάσταση. Οι ερευνητές προσπαθούν να αξιοποιήσουν αυτή την ιδιότητα χωρίς να σβήσουν πλήρως την ταυτότητα του κυττάρου. Ουσιαστικά, επιδιώκουν να γυρίσουν πίσω το βιολογικό του ρολόι.
Παρά τον ενθουσιασμό, τα ερωτήματα είναι πολλά. Οι μελέτες σε ποντίκια δεν εγγυώνται επιτυχία στους ανθρώπους, ενώ ο επαναπρογραμματισμός συνοδεύεται από σημαντικούς βιολογικούς κινδύνους, καθώς η παρέμβαση στους μηχανισμούς που καθορίζουν την ταυτότητα των κυττάρων μπορεί να έχει απρόβλεπτες συνέπειες.
Η μεγάλη διαφορά σε σχέση με το παρελθόν είναι ότι αυτή τη φορά οι επιστημονικές ενδείξεις συνοδεύονται από τεράστιους οικονομικούς πόρους και από τις πρώτες δοκιμές σε ανθρώπους.
Η αντιγήρανση εξακολουθεί να απέχει από το να γίνει πραγματικότητα, αλλά ο κυτταρικός επαναπρογραμματισμός έχει πλέον εξελιχθεί στο πιο φιλόδοξο και πιο χρηματοδοτούμενο στοίχημα της βιοϊατρικής. Αν πρόκειται για την αρχή μιας πραγματικής επανάστασης ή για έναν ακόμη κύκλο υπερβολικών προσδοκιών παραμένει ανοιχτό ερώτημα.