Μπορεί ένα θραύσμα μιας πήλινης πινακίδας με στοιχεία της Γραμμικής Β που μετά βίας έχει ύψος 1,5 εκ. να αλλάξει όσα γνωρίζουμε για την Ελλάδα των μυκηναϊκών χρόνων; Το μικροσκοπικό αλλά μεγάλης σημασίας εύρημα που ήρθε στο φως στην Ίκλαινα Μεσσηνίας (14 χλµ. βορειοανατολικά της Πύλου, περιοχή στην οποία είχε την έδρα του ο οµηρικός βασιλιάς Νέστορας) έρχεται να επιβεβαιώσει όχι μόνο ότι η Γραµµική Β ήταν σε χρήση τουλάχιστον 100-150 χρόνια παλαιότερα από όσο πιστεύαμε έως σήμερα, δηλαδή από τα μέσα του 14ου αιώνα π.Χ., αλλά και ότι η Ίκλαινα ήταν πρωτεύουσα ενός ανεξάρτητου κρατιδίου. Γεγονός που ανατρέπει τη θεωρία, σύμφωνα με την οποία το Ανάκτορο του Νέστορα κυριαρχούσε στη Μεσσηνία σε όλη τη μυκηναϊκή περίοδο.

Λίγα μόνο συλλαβογράμματα που μάλλον ανήκουν σε ονόματα είναι χαραγμένα στη μία όψη της πινακίδας. Στην άλλη διακρίνονται αριθμοί, που συνδέονται πιθανόν με ποσότητες αγαθών. Ηταν όμως αρκετά για να συμπληρώσουν ένα παζλ που είχε μείνει στη μέση πριν από 15 χρόνια, όταν για πρώτη φορά η αρχαιολογική σκαπάνη εντόπισε μία αντίστοιχη πινακίδα; Το γεγονός ότι επρόκειτο για ένα μεμονωμένο εύρημα, και μάλιστα σε έναν αποθέτη (έναν αρχαιολογικό σκουπιδότοπο), όπως είχαν αρχικά χαρακτηρίσει το σημείο εύρεσης οι αρχαιολόγοι, τους επέτρεπε να κάνουν υποθέσεις. Οχι, όμως, και να είναι βέβαιοι για τον ρόλο εκείνου του πρώτου θραύσματος, στη μία πλευρά του οποίου καταγράφονταν αντικείμενα υπό κατασκευή ή συναρμολόγηση και στην άλλη υπήρχε κατάλογος ανδρικών ονομάτων ακολουθουμένων από αριθμούς, που αντιστοιχούσε σε καταγραφή προσωπικού ή σε φορολογικό μητρώο.

Από το ίδιο αρχείο

«Δεν μπορούμε να πούμε αν οι δύο πινακίδες συνδέονται άμεσα, αλλά και οι δύο ανήκουν στην ίδια κατηγορία διοικητικών εγγράφων που χρησιμοποιούσαν οι μυκηναϊκές Αρχές για την καταμέτρηση ανθρώπων, προϊόντων και οικονομικών υποχρεώσεων. Επίσης πολύ σημαντικό ότι και οι δύο πινακίδες έχουν επιγραφές και στις δύο όψεις και σύγχρονες, περίπου από τα μέσα του 14ου αι. π.Χ. Είναι ξεκάθαρο ότι ανήκαν στο ίδιο αρχείο», λέει στα «ΝΕΑ» ο ακαδημαϊκός και καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μιζούρι και ανασκαφέας της Ικλαινας από το 1998 Μιχάλης Κοσμόπουλος με αφορμή την ανακοίνωση του σημαντικού αυτού ευρήματος κατά την ετήσια παρουσίαση του Εργου της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας.

«Tο συγκεκριμένο θραύσμα μετατρέπει πλέον σε βεβαιότητα μια επιστημονική θέση που είχε διατυπωθεί το 2010 με επιφυλακτικότητα, ως οφείλαμε, διότι διαθέταμε μόνο μία πινακίδα. Σήμερα έχουμε δύο ανεξάρτητα ευρήματα της ίδιας χρονολογικής περιόδου (σ.σ.: 1480/70-1390/70 π.Χ. όταν µέχρι σήµερα η παλαιότερη πινακίδα Γραµµικής Β χρονολογούνταν από το 1390/70-1330/15 π.Χ. από τις Μυκήνες), από την ίδια ουσιαστικά επίχωση, με κοινά χαρακτηριστικά. Αυτό σημαίνει την ύπαρξη οργανωμένου διοικητικού αρχείου», συνεχίζει ο Μιχάλης Κοσμόπουλος και διευκρινίζει ότι και τα δύο θραύσματα βρέθηκαν πολύ κοντά, σε στρώμα καταστροφής κάτω από το δάπεδο του Μεγάρου Γ, και ότι το σημείο δεν ήταν εν τέλει αποθέτης, όπως αρχικά είχε ερμηνευθεί.

Αν η πρώτη πινακίδα δεν ήταν τελικά ένα τυχαίο εύρημα, γιατί χρειάστηκαν 15 χρόνια για να βρεθεί η «συνέχειά» της και δεν έχει ακόμη εντοπιστεί το δωμάτιο – αρχείο; «Οι πινακίδες Γραμμικής Β ήταν εφήμερα διοικητικά έγγραφα από πηλό ξεραμένο στον ήλιο, που ανακυκλωνόταν. Αυτό σημαίνει ότι καταστρέφονται εύκολα (ακόμα και από τη βροχή) και διατηρούνται μόνο εάν καούν κατά την καταστροφή των κτιρίων που στέγαζαν τα αρχεία. Αυτό φαίνεται ότι συνέβη στην Ίκλαινα, δηλαδή το αρχείο διασκορπίστηκε όταν η πόλη καταστράφηκε. Το γεγονός ότι βρέθηκε δεύτερη πινακίδα ύστερα από 15 χρόνια αντανακλά τόσο την αποσπασματική διατήρηση του υλικού όσο και το ότι μετά το 2010 η ανασκαφή επικεντρώθηκε στην αποκάλυψη του μνημειώδους συγκροτήματος του Κυκλώπειου Ανδήρου και μόνο πρόπερσι επιστρέψαμε για να ανασκάψουμε τα βαθύτερα στρώματα του Μεγάρου Γ», εξηγεί ο αρχαιολόγος.

Αναθεώρηση

Μπορούν λοιπόν τα δύο αυτά μικρά σε μέγεθος ευρήματα να αλλάξουν συνολικά τον τρόπο με τον οποίο διδάσκεται η ιστορία της μυκηναϊκής Ελλάδας; «Πιστεύω πως ναι. Δεν είναι το μέγεθός τους, αλλά η ίδια η ύπαρξή τους που έχει σημασία. Ο εντοπισμός αρχείου στην Ικλαινα, σε συνδυασμό με τα κυκλώπεια κτίσματα και τα άλλα εντυπωσιακά ευρήματα, φανερώνει ότι για το μεγαλύτερο μέρος της μυκηναϊκής εποχής η Ικλαινα ήταν πρωτεύουσα ανεξάρτητου κρατιδίου, κάτι που οδηγεί σε αναθεώρηση της παλαιότερης θεωρίας, σύμφωνα με την οποία το Ανάκτορο του Νέστορα κυριαρχούσε στη Μεσσηνία σε όλη τη μυκηναϊκή περίοδο. Χρειάζονται συστηματικές ανασκαφές και σε άλλες μυκηναϊκές πόλεις της Μεσσηνίας για να φανεί εάν η ιστορική πορεία της Ικλαινας αποτελούσε γενικό φαινόμενο. Εάν ναι, το μυκηναϊκό κράτος της Πύλου ενοποιήθηκε προς τα τέλη της μυκηναϊκής περιόδου. Πριν από την ενοποίησή του, για το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου, στη Μεσσηνία υπήρχαν μικρότερα, ανεξάρτητα κέντρα εξουσίας. Η ιστορία της περιοχής φαίνεται πλέον περισσότερο ως μία μακρά διαδικασία πολιτικής ενοποίησης και πιθανότατα βίαιης προσάρτησης, παρά ως ιστορία ενός κράτους που υπήρχε από την αρχή της μυκηναϊκής εποχής», καταλήγει.