- Advertisement -

Ενας ιπποκρατικός

9

- Advertisement -

Αποχαιρετήσαμε πρόσφατα (25 Απριλίου) έναν μεγάλο γιατρό, έναν μεγάλο άνθρωπο και έναν σπουδαίο συγγραφέα. Αυτός ο τριπλός είναι ο ακριβής χαρακτηρισμός για όσους γνωρίζουν επαρκώς τον βίο και την πολιτεία του Πάνου Αποστολίδη. Μεγάλος ιατρός όχι μόνο για όσους υπήρξαν ασθενείς του. Μεγάλος άνθρωπος όχι μόνο για τον τρόπο με τον οποίο ασκούσε την επιστήμη του. Και σπουδαίος συγγραφέας για όσους γνωρίζουν το συγγραφικό του έργο.

Ο Πάνος Αποστολίδης δεν ήταν ένας απλός ιατρός παθολόγος, όπως εκ πρώτης όψεως θα μπορούσε να φανταστεί κανείς. Δεν διεκδίκησε, παρότι θα μπορούσε, θέσεις ακαδημαϊκές και οφίκια. Εμβάθυνε συνεχώς στην επιστήμη του όχι μόνο με την παρακολούθηση των εξελίξεων του γνωστικού του πεδίου, αλλά με τη μελέτη της ανθρώπινης φύσης όπως την ανίχνευε από την επαφή και τις σχέσεις του με τους ασθενείς του τους οποίους ευεργετούσε ποικιλοτρόπως.

πολυσχιδές έργο. Το συγγραφικό του έργο είναι πολύτομο και πολυσχιδές. Εγραψε και δημοσίευσε βιβλία ιατρικά, φιλοσοφικά, αρχαιογνωστικά, λογοτεχνικά, χωρίς να προκαλεί την εντύπωση του πολυπράγμονος. Στην προσπάθειά μου να προσδιορίσω επακριβώς την πνευματική του ταυτότητα δεν βρίσκω άλλον περιεκτικότερο χαρακτηρισμό της από τον όρο ιατροφιλόσοφος. Ο Αποστολίδης ήταν ιατροφιλόσοφος όχι βέβαια με τη σημερινή, ειρωνικών αποχρώσεων, χρήση της λέξης, αλλά με την πραγματική έννοιά της, εκείνη που κυριάρχησε ανά τους προηγούμενους αιώνες. Αμφιβάλλω αν υπάρχει άνθρωπος στην Ελλάδα και διεθνώς που να γνωρίζει το έργο του Ιπποκράτη, του Αρεταίου και του Γαληνού καλύτερα απ’ ό,τι το γνώριζε ο Αποστολίδης.

Χρησιμοποιώ τον χαρακτηρισμό ιατροφιλόσοφος για τον Αποστολίδη, γιατί πιστεύω ότι ο όρος αυτός στην πραγματικότητα δεν σημαίνει τον γιατρό τον απλώς θεράποντα της φιλοσοφίας και των γραμμάτων, αλλά εκείνον που η ενασχόλησή του με τη φιλοσοφία και τα γράμματα είναι διαμορφωμένη μέσα από την ιατρική επιστήμη, μέσα από τη γνώση του της ανθρώπινης φυσιολογίας, τη γνώση δηλαδή του ανθρώπου ως σωματικού όντος και την ανίχνευση των σχέσεων των παθών του σώματος με τα πάθη της ψυχής. Ο ιατροφιλόσοφος, ως εκ τούτου, έχει μια πεποίθηση εσωτερικότερη από εκείνη των άλλων φιλοσόφων ως προς τη φύση των πραγμάτων, και αυτό αντανακλά στον τρόπο σκέψης του και στον τρόπο της γραφής του.

ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ. Ως προς τον τρόπο της σκέψης του Αποστολίδη, αυτή έχει διαμορφωθεί όχι μόνο από την ιατρική πρακτική του αλλά και από την ακόρεστη φιλομάθειά του. Δεν γνωρίζω άνθρωπο που να διάβαζε τόσο πολύ, βιβλία όχι μόνο της ειδικότητάς του αλλά και πολλών άλλων περιοχών του επιστητού. Θα μπορούσα να πω ότι μια άλλη κύρια ιδιότητά του ήταν εκείνη του αναγνώστη. Γιατί ο Αποστολίδης διάβαζε όπως πρέπει να διαβάζει κανείς τα βιβλία: Με πνεύμα απροκατάληπτο. Δεν δίσταζε να ασκεί κριτική ακόμη και σε συγγραφείς που θαύμαζε, ακόμη και στον δάσκαλό του, τον Ιπποκράτη, εφαρμόζοντας τα διδάγματα του διδασκάλου και στο πεδίο της αυτοκριτικής. «Ο καλύτερος γιατρός είναι αυτός που κάνει τα λιγότερα λάθη», γράφει ο Ιπποκράτης. «Είναι βέβαιο», σημειώνει ο Αποστολίδης, «ότι πολλά από τα θεωρούμενα ορθά σήμερα στην ιατρική, θα κριθούν σύντομα λανθασμένα. Το πρόβλημα είναι αν σήμερα λέμε λανθασμένα τα λανθασμένα». Ο Αποστολίδης τα έγραφε αυτά στις μέρες μας, σε μιαν εποχή που η ανάπτυξη της τεχνικής της διάγνωσης και της θεραπείας έχει οδηγήσει την ιατρική επιστήμη σε ιλιγγιώδη απόσταση από την αρχαία της κατάσταση. Ομως τα έγραφε με τον ίδιο σκεπτικισμό με τον οποίο αντιμετώπιζε ο Ιπποκράτης την τέχνη του: όπως γράφει κάποιος που γνωρίζει πλήρως το θέμα του – και με το πλήρως εννοώ εκείνον που γνωρίζει και τι δεν γνωρίζει από αυτό.

Αυτό είναι ένα από τα δύο στοιχεία που συνθέτουν την ποιότητα της γραφής του. Το δεύτερο είναι η ρωμαλέα γνώση του της ελληνικής γλώσσας. Είναι ελάχιστοι εκείνοι που γνωρίζουν τα ελληνικά σε τέτοιο βάθος όσο τα γνώριζε ο Αποστολίδης. Κι ας μην ήταν κλασικός φιλόλογος. Διότι τα βιβλία του τα αναφερόμενα στους αρχαίους μόνο ένας κλασικός φιλόλογος – και μάλιστα γερός – που θα τύχαινε να έχει σπουδάσει βαθιά και την ιατρική, θα μπορούσε να τα είχε γράψει.

Ιδιαίτερα θα πρέπει να σταθούμε στα μνημειώδη λεξικά του των όρων και των λέξεων του Ιπποκράτη (Ερμηνευτικό Λεξικό πασών των λέξεων του Ιπποκράτους, Γαβριηλίδης, 1997) και του Αρεταίου (Αρεταίος: Χρονολόγηση, Ιατρική, Γλώσσα, Λεξικό ενός έλληνα ποιητή-γιατρού από την Καππαδοκία, Παρασκήνιο, 2011) – έργα θαυμαστής συναίρεσης της γνώσης με την τέχνη, επιτεύγματα όχι μόνο επιστημονικά αλλά και λογοτεχνικά. Είναι σπάνιες οι φορές που ένα επιστημονικό πόνημα προσφέρει και αναγνωστική απόλαυση. Και οι φορές είναι σπανιότερες, όταν το πόνημα αυτό είναι ένα λεξικό, το θεωρούμενο ως το πλέον θετικιστικό και ψυχρό είδος συγγράμματος. Δεν αισθάνομαι ότι υπερβάλλω λέγοντας ότι τα λήμματα των λεξικών του Αποστολίδη είναι σύντομα λογοτεχνήματα για την αβίαστη ακρίβεια και τη θαυμαστή ενάργεια με την οποία αποδίδουν το περιεχόμενό τους.

ΑΝΑΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΜΑΤΙΑ. Αφησα τελευταίο το ογκώδες πόνημα (χιλίων και πλέον σελίδων) για τον Σωκράτη (Σωκράτης: Βίος και πολιτεία, Gutenberg, 2015), γιατί αποτελεί το απτότερο τεκμήριο αυτού που θα ονομάζαμε αναθεωρητική ματιά του Αποστολίδη, η οποία είναι επακόλουθο της αναγνωστικής του δεινότητας. Εννοώ τη διατύπωση προσωπικής άποψης για ένα συγκεκριμένο θέμα, αδιάφορο αν αυτή διαφέρει από την άποψη ανθρώπων που θεωρούνται ή είναι αυθεντίες επ’ αυτού. Αν στα βιβλία του για τον Ιπποκράτη και τον Αρεταίο ο Αποστολίδης μιλάει για το έργο των δύο αρχαίων ιατρών κυρίως με την ιδιότητα του πρώτου συνθετικού της λέξης ιατροφιλόσοφος, στο βιβλίο για τον Σωκράτη εκφράζεται με τη νόμιμη ιδιοποίηση της ιδιότητας του δεύτερου συνθετικού της.

Ο Νάσος Βαγενάς είναι ομότιμος καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

- Post Down -

Comments are closed.